Xitay yawropa ittipaqining Uyghur élini ziyaret qilish shertlirini ret qilghan

Muxbirimiz erkin
2021.03.18
Xitay yawropa ittipaqining Uyghur élini ziyaret qilish shertlirini ret qilghan Höjjet süret - béyjingdiki yawropa birleshmisi wekiller ömikige qarawulluq qiliwatqan xitay qarawuli_2011-yili 11-ayning 1-küni
AFP

Xitay hökümiti Uyghurlargha “Irqiy qirghinchiliq” qilghanliqini ret qilip, Uyghur élining ishikining xelq'ara jem'iyetke keng ochuq ikenlikini ilgiri sürsimu, biraq ziyaretke aldinqi shert qoshup, b d t kishilik hoquq komissari we gherb döletlirining musteqil tekshürüsh élip bérish teleplirini ret qilip keldi. Melum bolushiche, xitay hökümiti yawropa ittipaqi diplomatlirining Uyghur élide “Heqiqiy menidiki” tekshürüsh élip bérishini yene ret qilghan.

  Melum bolushiche, yawropa ittipaqi bilen xitay Uyghur élini ziyaret qilish shertliride kélishelmigen. Yawropa ittipaqi xitay bilen 2019-yildin buyan yawropa diplomatlirining Uyghur élini tekshürüshi toghrisida söhbet ötküzüp kelgen bolup, yawropa ittipaqining bayanatchisi 17-mart radiyomizgha bergen bayanatida,“Kütken teleplirini chiqish qilghan heqiqiy menidiki ziyaretke dawamliq teyyar” ikenlikini bildürdi. 

Xitayning yawropa ittipaqida turushluq bash elchisi jang ming 16-mart  “Yawropa siyaset merkizi” uyushturghan tor yighinida xitayning ziyaret mesilisidiki pozitsiyesini aqlap, xitayning “Peqet bir telepning sirtida, barliq teleplerni qobul qilghanliqi” ni ilgiri sürgen. Lékin yawropa ittipaqining bayanatchisi 17-mart radiyomizgha bergen yazma bayanatida, yawropa ittipaqining ziyarettin kütidighan teleplirini sherhlep, bu teleplerde ching turidighanliqini bildürdi. 

U yawropa  ittipaqi kütken teleplerning “Konkrét orunlargha kirish, bu orunlargha kirishning konkrét shertlirini, shuningdek yawropa parlaméntining saxarof kishilik hoquq mukapatining  érishküchisi  ilham toxti bilen körüshüshni öz ichige alidighanliqi” ni bildürdi. U bayanatta ular kirishni telep qilghan konkrét orunlarning ismi we bu orunlargha kirishning konkrét shertlirini tilgha almighan. Biraq yawropa bash elchilirining “ Ziyariti héchqandaq qiyas yaki bir tereplimilik bolmighan, peqet pakitni éniqlash üchün ishenchlik munberlerdin alghan emili we ishenchlik uchurlargha tayan'ghan heqiqiy menidiki ziyaret bolghanda qobul qilidu” dégen. 

Xitayning biryusséldiki bash elchisi “Yawropa siyaset merkizi” de qilghan sözide türmidiki ataqliq Uyghur ziyaliysi ilham toxtini ima qilip, yawropa ittipaqi bash elchilirining “Xitay qanunigha asasen jinayet békitilgen, qamaqtiki bir jinayetchi bilen körüshüshni telep qilip turuwalghanliqi, buning qobul qilinmaydighanliqi” ni tekitligen. 2014-Yili “Bölgünchilik” bilen eyiblinip ömürlük qamaq jazasigha höküm qilin'ghan ilham toxtining hazir qandaq ehwalda ikenliki melum emes. Xitay hökümiti 2017-yildin buyan uning a'ilisi bilen bolghan pütün alaqisini üzüp tashlighan 

“Jewher ilham: bir Uyghurning dadisini erkinlikke chiqirish kürishi” namliq kitabning aptori, yeni ilham toxtining amérikadiki qizi jewher ilham  17-mart ziyaritimizni qobul qilip, xitay bash elchisining sözlirige inkas qayturdi.

U mundaq dédi: “Aldi bilen xitay qanunliri boyiche éytqandimu méning dadam ziyaret qilinishqa layaqetlik bolushi, uning ziyaret qobul qilishigha kapaletlik qilinishi kérek idi. Biraq 2017-yildin béri méning a'ilemdin héchkim uni ziyaret qilalmidi. Mana hazir ular yawropa  ittipaqi emeldarliriningmu uni ziyaret qilishigha yol qoymighan. Men xitay hökümitining bu konkrét mesilidiki jawabigha qarap, ularning a'ilemdin we dunyadin yoshuridighan bir nersisi barmidu? dep oylawatimen”. 

U yene dadisining xitay qanunigha xilapliq qilmighanliqi, uning héchqachan “Jinayetchi” emesliki, uning xata qamalghanliqi, héchqachan “Bölgünchilik”, “Ashqunluq we nepretke qutratquluq” qilmighanliqi, uning “Tinchliqperwer, söyümlük” adem ikenliki, uning kishilerge yardem qilghanliqi üchün türmide yatmasliqi,  “Jinayetchi” dep atalmasliqi kéreklikini tekitlidi. U yene xitayning  yawropa ittipaqi emeldarlirining rayonda erkin tekshürüsh élip bérishigha yol qoyushini telep qildi. 

Jewher ilham mundaq dédi: “  Méning xitay hökümitige jawabim shu, xitay hökümiti xataliqini tüzitip, yawropa ittipaq emeldarlirining dadamni ziyaret qilishi, Uyghur rayonida héchqandaq teqib we nazaretke uchrimay, sehne oyunlirini körsetmey erkin tekshürüsh élip bérishigha yol qoysun. Shuningdek yene a'ilemning dadamni  erkin yoqlishigha, xitaydiki bashqa herqandaq <jinayetchilerge>yol qoyghandek uningmu a'ilisining her ayda uni yoqlishigha kapaletlik qilsun. Téximu toghrisi dadamning türmidiki oqughuchilirini qoyup bersun”. 

Yawropa ittipaqining Uyghur élide tekshürüsh élip bérishi ret qilin'ghanliqi heqqidiki xewer yawropa ittipaqi 17-mart charshenbe 4 neper xitay emeldarigha Uyghurlarni depsende qilishi tüpeyli émbargo yürgüzüsh toghrisida pikir birliki hasil qilghan bir mezgilde élan qilindi. Biraq gérmaniyediki “Tehdit astidiki xelqler teshkilati” ning meslihetchisi yasna kawséwichning qarishiche, yawropa ittipaqi bu mesilide yenila “Aktip we keskin emes” iken. 

Yasna kawsewich 17- mart ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Yawropa ittipaqi intayin passip. U téximu köp ish qilishi kérek bolsimu, biraq yéterlik qilmaywatidu. Chünki, u bu jehette teshebbuskar emes. Kishilik hoquq teshkilatliri meyli yawropa komisisyesi bolsun yaki yawropa ittipaqidiki barliq eza döletler bolsun hemmisidin razi emes”.

 Uning qeyt qilishiche, yawropa ittipaqi Uyghur élide tekshürüsh élip bérish üchün hergiz xitayning qoyghan shertlirini qobul qilmasliqi kérek iken.  U, eger xitayning shertliri qobul qilinsa Uyghur élining heqiqiy ehwalini bilish mumkin emeslikini bildürüp: “Men ularning xitay qoyghan shertlerni hergiz qobul qilmasliqini ümid qilimen. Eger ularning shertlirini qobul qilsa, xitay ulargha potémkin yéziliridek yasap qoyghan jaylirini körsitip qoyup qayturuwétidu. Bu ehwalda siz rayondiki ré'alliqni emes, ular körsitishni xalaydighan jaylarni, perdazlap qoyghan orunlarni körsi'iz, xalas” dédi. 

Jewher ilhamning qarishiche, xitay hökümitining yoshuridighan yéri bolmisa, bu orunlar uning özi dégendek heqiqeten normal mektep bolsa, bu orunlarni köpchilikke échishi kérek iken. U mundaq deydu: “Eger bu orunlar, atalmish bu <kespiy terbiyelesh mektepliri> heqiqeten kespiy mektepler bolsa ular buni yoshurmasliqi, bu orunlarni xitaydiki herqandaq bir mektepke oxshash köpchilikke échiwétishi, hemme adem ruxset almay, perdazlimay, cheklimige uchrimay, saqchilarning tosushidin xali erkin baralaydighan bolushi lazim”. 

Yawropa ittipaqining bayanatchisi 17-mart radiyomizgha ewetken bayanatida yawropa ittipaqining Uyghur mesilisidiki ipadisini aqlap, “Shinjang weziyiti heqqide biz Uyghurlarning weziyiti toghriliq éniq we izchil sözlep, siyasiy qayta terbiyelesh lagérliri, nazaret, diniy -étiqadqa  bolghan chekleshlerdin qattiq endishe qiliwatqanliqimizni ipadilep kelduq. Shuningdek yene xitayni özining dölet ichi we xelq'ara mejburiyetlirige emel qilishqa, kishilik hoquqqa hörmet qilishqa, jümlidin az sanliq millet kishilirige hörmet qilishqa chaqirip kelduq” dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.