Dawut'oghlu Uyghur mesiliside türkiye hökümitini tenqidlep, hökümettin 12 so'al soridi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2020-07-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye "Kélechek partiyesi" ning re'isi, sabiq türkiye bash ministiri exmet dawut'oghlu partiyesining istanbulda ötküzülgen chong yighinida söz qilmaqta. 2020-Yili 6-iyul.
Türkiye "Kélechek partiyesi" ning re'isi, sabiq türkiye bash ministiri exmet dawut'oghlu partiyesining istanbulda ötküzülgen chong yighinida söz qilmaqta. 2020-Yili 6-iyul.
RFA/Erkin Tarim

Türkiye "Kélechek partiyesi" ning re'isi, sabiq türkiye bash ministiri exmet dawut'oghlu 6-iyul küni partiyesining istanbulda ötküzülgen chong yighinida sözlep, türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghanni, erdoghan hökümitini we türkiye parlaméntini xitayning Uyghurlargha qarita élip bériwatqan "Irqiy qirghinchiliqigha süküt qilishi" ni qattiq tenqid qilip, erdoghan hökümitidin 12 so'al soridi.

Exmet dawut'oghlu sözide aldi bilen hökümettin töwendiki so'allarni sorighan: "21-Esir dunyasida sherqiy türkistanliqlarni jaza lagérlirigha tashlighan, nurghun xelq'ara teshkilatlar otturigha qoyghandek sherqiy türkistanliqlargha irqiy qirghinchiliq élip bériwatqan, diniy ibadetlirini pütünley cheklewatqan xitaygha qarita tashqi siyasitingiz néme? bashqa döletlerge oxshash türkiye parlaménti néme üchün xitayni eyiblep bayanat élan qilmaydu? milletchi biz dégenler qeyerde? ottura asiyagha ehmiyet béridighanliqini tekitligen siyasetchiler qeyerde?"

Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan rehberlikidiki adalet we tereqqiyat partiyesi hökümiti 2002-yili hakimiyet béshigha kelgendin buyan pelestin mesilisi, rohin'ga we süriye mesiliside qattiq inkas qayturup kelgen bolsimu, 10 yil burun ürümchi qetli'amigha qarshi xitayni qattiq eyibligendin kéyin hazirghiche sükütte turmaqta. Exmet dawut'oghlu sözide erdoghandin "Insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatqan xitaygha némishqa süküt qilip turisen?" dep sorap mundaq deydu: "'hey xitay! jaza lagérliri qurup insaniyetke qarshi jinayet sadir qiliwatisiler'! déyishinglargha tosalghu boluwatqan nerse zadi néme? prézidént erdoghanning 'hey! zalim xitay! Uyghurlargha qarita islam düshmenliki siyasiti élip bériwatisen, bu siyasitingni toxtat'! déyishige tosalghu boluwatqan zadi néme? tashqi ishlar ministirliqigha xitay elchisini chaqirip xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasiti toghrisida melumat bérishini telep qilishigha néme tosalghu boluwatidu?"

Erdoghan hökümiti pelestin, süriye, iraq mesililiride izchil halda b d t ni, islam konférensiyesi teshkilatini mezkur mesililerge köngül bölüshke chaqirip kéliwatqan bolsimu, biraq Uyghurlarning hazirqi éghir weziyiti toghrisida undaq chaqiriq qilip baqmidi. Hetta erdoghan ötken yili nyu-yorkta chaqirilghan b d t omumiy yighinida sözligen nutiqida barliq musulmanlarning mesilisini tilgha élip, Uyghur mesilisini tilgha almighanidi. Exmet dawut'oghlu bu heqtimu erdoghandin so'al sorighan.

U, mundaq dégen: "Türkiyening islam konférensiyesi teshkilati bashliq xelq'ara teshkilatlarni Uyghurlarning hazirqi éghir weziyiti toghrisida yighin échishqa chaqirmasliqidiki seweb néme? türkiye hökümiti néme üchün sherqiy türkistan'gha tekshürüsh hey'iti ewetmeydu?

Eslide bularning sewebliri nahayiti éniq. Xitay bilen rusiye toghrisida hökümet arghamchining uchini yoqitip qoydi. Bu döletler bilen türkiyening gépi ötidighan tashqi siyaset élip baralmaywatidu. 2020-Yili 2-ayning 27-küni idlipta 33 türk eskiri shéhit boldi. Türkiye weqedin kéyinla buningda roli bolghan rusiyege bardi. Sherqiy türkistanning hazirqi éghir weziyitige qarita sükütte turiwéliwatqan hökümetning ghoruluq, musteqil bir türkiye tashqi siyasiti bar déyish mumkin emes".

Türkiyening siyasiy tarixigha qarighanda ongchi partiyelerning köpi öktichi partiye mezgilide Uyghur mesilisige köngül bölidighanliqini tekitlep hakimiyet béshidiki partiyeni tenqid qilidu. Lékin, hakimiyetni igiligendin kéyinla oxshashla sükütte turuwalidu. Buning sewebi néme? exmet dawut'oghlu qurghan "Kélechek partiyesi" hakimiyetni igilise Uyghur siyasiti qandaq bolar? dégen so'allargha jawab tépish üchün bezi mutexessisler bilen söhbet élip barduq.

Uzun yillardin buyan türkiye siyasitini yéqindin közitip kéliwatqan péshqedem Uyghur pa'aliyetchi hamutxan göktürk ependi türkiyede öktichi partiyelerning saylamdin burunqi gépi bilen saylamdin kéyinki gépining oxshimasliqining bir siyasiy kültürge aylinip qalghanliqini, peqet Uyghur mesilisidila emes bashqa mesililerdimu shundaq ikenlikini bayan qildi.

Enqerediki Uyghur instituti mudiri istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi türk siyasetchilerning bu xil pozitsiyelirining sewebliri heqqide toxtaldi.

Hamutxan göktürk ependi, exmet dawut'oghluning tashqi ishlar ministiri, bash ministir qatarliq wezipilerni ötigen mezgildimu Uyghurlar üchün konkrét bir ish qilmighanliqini, hazir bundaq déyishining peqetla Uyghur mesilisining küntertipke kélishi üchün paydiliq bolidighanliqini ilgiri sürdi.

Exmet dawut'oghlu 2009-yildin 2016-yilghiche türkiye tashqi ishlar ministiri, bash ministir qatarliq wezipilerni ötigen. U, 2010-yili 10-ayning 28-küni qeshqerge élip barghan ziyariti jeryanida maxmut qeshqiri we yüsüp xas hajipning meqberisini, héytgah meschitini ziyaret qilghandin kéyin muxbirlargha bayanat bérip, türk dunyasining eng muhim ikki alimini yétishtürgen qeshqerning, qaraxaniylar dölitining paytexti bolghan muhim medeniyet merkizi ikenlikini tekitligen. U, erdoghanning 2012-yildiki ürümchi ziyariti, türkiyening shu dewrdiki Uyghurlarni nuqta qilghan xitay siyasitide achquchluq rol oynighan türk siyasiyoni.

Exmet dawut'oghlu 2019-yili erdoghanning adalet we tereqqiyat partiyesidin ayrilip, shu yili 12-ayning 13-küni türkiye "Kélechek partiyesi" ni qurghan we uning re'islikige saylan'ghanidi.

Toluq bet