Exmet dawut'oghlu:" 39dölet teripidin imza qoyulghan bayanatta türkiyening imzasi bolmasliqi eng chong eyiblik ish bolup tarixqa yézilidu"

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2020-10-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiyening sabiq bash ministiri shundaqla "Kélechek" partiyesining re'isi exmet dawut'oghlu ependi Uyghurlar toghrisida sözlimekte. 2020-Yili 11-öktebir, türkiye.
Türkiyening sabiq bash ministiri shundaqla "Kélechek" partiyesining re'isi exmet dawut'oghlu ependi Uyghurlar toghrisida sözlimekte. 2020-Yili 11-öktebir, türkiye.
RFA/Arslan

Türkiyening sabiq bash minisitiri shundaqla "Kélechek "Partiyesi re'isi exmet dawut'oghlu birleshken döletler teshkilatida Uyghurlarni qollap bayanatqa imza qoyghan 39 döletning arisidin türkiyening orun almighanliqini tarixiy bir eyiblik ish dep baha berdi we türkiye hökümitini qattiq tenqid qildi.

Türkiyening b d t ning yighinida Uyghurlarning kishilik hoquq mesililirini otturigha qoyghan bolsimu, lékin Uyghurlarni qollap xitaygha qarshi bayanatqa imza qoyghan 39 döletning arisidin orun almighanliqini tenqid qilish her qaysi sahelerde dawam qiliwatidu.

Türkiyening sabiq bash ministiri shundaqla türkiye kélechek partiyesining re'isi exmet dawut'oghlu 10-öktebir shenbe küni mersin shehride échilghan partiyesining qurultay yighinida söz qilip, türkiye hökümitining Uyghurlar mesiliside süküt qilghanliqini tenqid qildi we türkiye jumhur re'isi rejep tayyip erdoghan we milletchi heriket partiyesi re'isi döwlet bahchéligha xitap qilip: "Sherqiy türkistanda yüz bériwatqan zulumgha néme üchün süküt qilisiler? "Dep so'al qoydi.

Türkiye, 6-öktebir küni birleshken döletler teshkilatining 75-nöwetlik ijtima'iy, medeniyet we insanperwerlik ishlirigha mes'ul komitétining 3-qétimliq yighinida, Uyghurlar mesilisini otturigha qoyghan we birleshken döletler teshkilatini Uyghurlarning heq-hoquqlirini qoghdashqa chaqirghanidi. Biraq exmet dawut'oghlu Uyghurlarni qollap bayanatqa imza qoyghan 39 döletning arisidin türkiyening orun almighanliqini qattiq tenqid qilip mundaq dédi: "B d t ning yighinida 39 dölet teripidin xitaygha agahlandurush bérip imza qoyulghan bayanatta türkiyening imzasi bolmasliqi siler üchün eng chong eyiblik ishning biri hésablinip tarixqa yézilidu".

U sözide yene Uyghurlargha ige chiqish kéreklikini tekitlep mundaq dédi: "Bizge qarshi yangraq chiqqan awazinglar Uyghur qérindashlirimizgha kelgende némishqa késilip kétidu? hemmimizge sherqiy türkistan dewasini ögetken eysa yüsüp aliptékinning amanitige néme üchün ige chiqalmaysiler?"

Exmet dawut'oghlu yene türkiye hökümitige we döwlet bahchéligha xitap qilip mundaq dédi: "Hökümetke we u hökümetni qollughuchilargha shuni xitab qilimenki, sherqiy türkistanda élip bériliwatqanlargha qarshi izchil sükütte turush, 1940‏-yillarda ezerbeyjandin qachqan qérindashlirimizni boraltan köwrukide sowét ittipaqigha tapshurup bérish we shu haman u yerde shéhit qilin'ghan weqege oxshash silerning yüzinglargha‏ chüshken bir qara dagh bolup qalidu ". Exmet dawa'ut'oghlu sözide yene prézidént rejep tayyip erdoghan we döwlet bahchéli ependilerdin Uyghurlargha munasiwetlik so'al sorap mundaq dédi: "Hazir, erdoghan ependi we bahchéli ependidin sorash bizning hoquqimiz, jawab bérish ularning mes'uliyiti.

Bulghariyemu imzalighan u bayanatqa silerning imza qoyushinglargha tosalghu bolghan amil zadi néme? qaysi iqtisadiy menpe'et üchün xitaygha qarshi sükütte turisiler? dunya beshtin chong idighu? xitay u besh döletning ichide ikenlikini belkim untup qaldinglar. Qéni u mezlumlarning awazi erdoghan? türkiye sirtidiki türklerning hamisi bolghan bahchéli qéni? sherqiy türkistanni qanche pulgha sattinglar? silerning deptiringlarda Uyghurlarning jéni qanche pul? "Dégendek so'allarni qoydi we "Türkiyeni qoghdash ata yurtimizni, mexmut qeshqirining yurtini qoghdash bilen saqlinidu! yüzinglar bolsa chiqip sözlenglar!" dep qattiq rewishte tekitlidi.

Uyghurlar mesilisi toghrisida 11-öktebir kechte neq meydan programmisi tarqatqan "Akit t w "Ning programma riyasetchisi xalis özdémir ependi, Uyghurlarni qollap xitaygha qarshi bayanatqa imza qoyghan 39 döletning qataridin türkiyening orun almasliqi tarixqa chüshken bir dagh bolup yézilidighanliqini ipadilidi we türkiye tashqi ishlar minsitirliqining bu heqte chüshenche bérishini telep qilip mundaq dédi: "Uyghurlarni qollighan u 39 döletning ichide peqet kosuwa bilen albaniyedin bashqa héchbir islam döliti orun almidi. Bizning türkiyemu b d t yighinida Uyghurlar mesilisini otturigha qoydi biraq 39 döletning qatarida bayanatqa imza qoymidi. Néme üchün imza qoymidi ? tashqi ishlar ministirliqi bu heqte bir chüshenche bérishi kérek. Chünki türkiyede 50 ming etrapida Uyghur yashaydu, Uyghurlarning bu mesilide köngli bek yérim boldi. Tashqi ishlar ministirliqi bu heqte chüshenche bérip bularning könglini élishi kérek. Chünki türkiye Uyghurlarningmu wetini, türkiyening ulargha qarita tarixi mes'uliyti bar ".

Néme üchün türkiye Uyghurlarni qollap 39 dölet imza qoyghan bayanatqa imza qoymidi? bu heqte pikir bayan qilghan hajibayram weli uniwérisitéti qanunshunasliq fakultétining oqutquchisi, adwokat ilyas doghan ependi mundaq dédi: "Xitay qerz bérish diplomatiyesi yoli arqiliq köpligen islam döletlirini emeliy jehette özige baghlidi. Türkiyening bu mesilige awaz chiqarmasliqida buning tesiri bolush éhtimali bar dep qaraymen. Türkiyening Uyghurlargha nisbeten ikki türlük ishni qilish mejburiyiti bar. Bu tarixiy bir mejburiyet, türkiyening b d t yighinida otturigha qoyghan bayanati intayin ehmiyetlik bir qedem, biraq buni dawam qilishi kérek. Yeni peqet yézilghan bir tékistni oqup qoyush bilenla kupaye qilmastin türkiyening tinch bir shekilde xelq'ara jama'etning bu mesilige diqqitini tartishi, köngül bölüshini we qollinishini qolgha keltürüshi kérek. Chünki u yerde bir jinayet sadir boliwatidu, shuning üchün türkiye bu mesilide süküt qilmasliqi lazim ".

Türkiyening Uyghur mesilisige süküt qilishi we türkiye-xitay munasiwetliri toghrisida ziyaritimizni qobul qilghan enqerediki Uyghur tetqiqat inistitutining mudiri doktur erkin ekrem bu heqte toxtilip mundaq dédi: "Yéqindin buyan türkiyening iqtisadiy ehwali yaxshi emes, uningdin bashqa amérika we yawropa döletliri bilen munasiwetlirining yiriklishishi tüpeylidin xitay bilen yéqin munasiwet qurup turup, özining iqtisadiy we soda-tijaret menpe'etlirini qoghdash üchün xitaydin nurghun menpe'etlerni kütiwatidu. Xitayning türkiyege séliwatqan meblighning köpiyishi, sayahetchilerning köplep türkiyege kélishi we ikki terepning tijaritining küchlinishi bilen birlikte türkiye xitay munasiwetlirimu küchlinidu bundaq ehwalda türkiyediki sherqiy türkistan pa'aliyetlirige selibiy weziyetmu peyda qilidu. Bundaq ehwal astida türkiyediki teshkilatlar hem hökümet we parlamént bilen munasiwet ornitip ulargha Uyghurlar toghrisida doklatlarni sunush arqiliq melumatqa ige qilish hem türk xelq ammisigha sherqiy türksitan mesilisini köplep anglitish arqiliq xelqning qollash we hésdashliqini qolgha keltürüsh kérek ".

Toluq bet