Язғучи вә драматург әхмәтҗан һашириниң иҗадийәт йолидин

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-08-14
Share
exmetjan-hashiri-2.jpg Тонулған язғучи вә драматург әхмәтҗан һашири әпәнди.
RFA/Oyghan

Тарихтин мәлумки, қазақистандики уйғур әдәбиятиниң тәрәққияти өткән әсирниң башлиридин башланған болуп, бир әсирниң ичидә көплигән талантлиқ вә мәшһур шаирлар, язғучилар, драматорглар йетилип чиқти. Буниңдин ташқири, 50-60-йиллири уйғур елидин бир түркүм яш язғучиларниң қазақистанға келип олтурақлишиши бу йәрдики уйғур әдәбиятиниң раваҗлинишиға йеңи нәпәс бәргән иди. Қазақистандики уйғур язғучилири дәсләптә совет иттипақи түзүмидә яшап, иҗад әткән болса, өткән әсирниң 90-йиллиридин мустәқил қазақистанда өз иҗадини давам қилди. Әнә шундақ әдибләрниң көпчилики адәмдин өткән болсиму, бәзилири һелиғичә әдәбий иҗадийәт билән шуғуллинип кәлмәктә. Шуларниң бири алмута вилайитиниң әмгәкчи қазақ наһийәсидә туғулуп, һазир алмута шәһиридә яшаватқан 82 яшлиқ язғучи вә драматург әхмәтҗан һаширидур.

Игилишимизчә, әхмәтҗан һашири қазақистан уйғур әдәбиятиниң болупму проза вә драматургийә саһәлиридә узун йиллардин буян қәләм тәвритип келиватқан һәм уйғур җәмийитидә муһим рол ойнап кәлгән шәхс икән. У әйни вақитлардин көплигән мәшһур уйғур, қазақ, рус әдибләр билән йеқиндин арилашқан, һазир болса, пүткүл қазақистан бойичә исми һөрмәткә бөлүнгән уйғур язғучилириниң бири болуп һесаблинидикән.

Әхмәтҗан һашири радийомиз зияритини қобул қилип, қазақистан уйғур әдәбиятиниң әң гүлләнгән дәвриниң, болупму 1960-1980-йиллар болуп, бу дәвридә уйғур әдәбиятиниң барлиқ саһәләр бойичә һәр тәрәплимә раваҗланғанлиқини оттуриға қойди.

У мундақ деди: «шу йиллар биз үчүн алтун йиллар болди. Һәр йили дөләт тәрипидин нәшриятлардин китаблар кәйни-кәйнидин чиқип туридиған. Бизниң көп тиллиқ, бир үнлүк авазимизниң ичидә мәшһур, милләтпәрвәр, истедатлиқ, алтун қәләм игилириниң авази аҗайип аңлиниду. Миңлиған қазақ, рус, өзбек, қирғиз, түрк вә башқа милләтләр яшлири парлақ һаятта бизниң язғучилиримиз яратқан әсәрләрни оқуп илһамланмақта.»

Әхмәтҗан һашири атақлиқ уйғур шаир-язғучилириниң уйғурларниң қудрәтлик милләт болуп шәкиллинишидә, әл болуп, тәрәққий қилишида муһим рол ойниғанлиқини, уйғур хәлқиниң һезимәт абдуллин, зия сәмәди, җамал босақоф, илия бәхтия, хелил һәмрайеф кәби атақлиқ әдиблириниң өлмәс мираси билән йәнә узун вақит илһамлинидиғанлиқини, мәғрурлинидиғанлиқини билдүрди.

Әхмәтҗан һашири өз иҗадийитиниң шәкиллинишидә болупму һекайә жанериниң чоң рол ойниғанлиқини тәкитлиди.

У өзиниң прозиниң чоң һәҗимлири болған повест вә роман жанирлириға мураҗиәт қилишиниң сәвәблирини мундақ дәп чүшәндүрди: «чоң, муқәддәс, мәшһур язғучиларниң әсәрлирини оқуп, роһум көтүрүлүп, роһий ғәзинәм қайтидин йәнә толуп кәткән. Шуниң билән повест-романларниң бешида туруп, көп повестларни яздим. Шуларниң ичидә хәлқ ичидә көрүнүшкә йол ачқан әсирим‹нур ана' болди. Һазир дуняда әң чоң нәрсә достлуқ, қериндашлиқ, иттипақлиқ, инақлиқ мәсилилири. Шуниңға қарап, мән. ‹ялғуз ялпуз' романимни яздим. Шу роман асасида қазақ билән уйғурниң достлуқини көрсәттим. Мушу мениң чоң утуқум болди.»

Әхмәтҗан һашири кейинки вақитларда «нур ана» повестиниң қазақистанлиқ тәтқиқатчилар тәрипидин юқири баһаланғанлиқини, шуниңдәк «идиқут» вә «барчуқ арттекин» романлириниңму оқурмәнләр тәрипидин яхши қарши елинғанлиқини билдүрди. У әнә шу юқирида аталған романлириниң уйғур әдәбиятиға салмақлиқ төһпә қошалайдиған әсәрләрдин икәнликини тәкитлиди.

Әхмәтҗан һашири өзиниң драматургийәси саһәсидә йәткән утуқлириға тохтилип, йәнә мундақ деди: «дәсләпки драматургийә саһәсидики йолумни ачқан сәһнә әсирим ‹өлмәс болуп туғулғанлар'. Уни мәшһур режиссор бәйтин омароф сәһниләштүргән. Шуниң билән биллә ‹идиқут' әсиримму хәлққә яхши тонулған әсәрләрниң бири. Йәнә келип у оттура асия мәмликәтлириниң 3-хәлқара тиятирлар фестивалиниң саһиби аталди вә қазақистан язғучилар иттипақиниң хәлқара ‹алаш' әдәбият мукапати берилди.»

Язғучи қазақистан уйғур әдәбиятиниң бүгүнки әһвалиға тохталди: «аҗайип яхши дәп ейталмаймән. Сәвәби һазир вәзийәт вә һаят шундақмекин, яхши әсәрләр йезилмайватиду. Йезилидиған нәрсә наһайити җиқ. Болупму уйғур тарихиниму қозғайдиған вақитлар кәлди. язғучилиримиз тарихларға чоңқур чөкәлмәйватиду. Бир вақларда һезмәт абдуллин ‹отлуқ чәмбәр' дәп уйғур орхун қағанати һәққидә роман язғаниди. Шуниң роһиму, мәнму ‹уйғур орхун қағанати' дегән роман йезип түгәттим.»

Әхмәтҗан һашири қазақистан уйғур әдәбиятиниң келәчики болған яшларниң иҗадийити һәққидә өз қарашлирини баянлири.

У йәнә һазир илгирикидәк һөкүмәт тәрипидин язғучилар үстидин контрол йоқ болсиму, әмма һәр бир язғучида виҗдан контролиниң болуш һаҗәтликини, буниңға болупму яшларниң көңүл бөлүш лазимлиқини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.