Féysbuk shirkiti xitayning féysbuk supisida Uyghurlarni teqip qilidighanliqini bilip turup ashkarilimighan

Muxbirimiz erkin
2021-10-06
Share
Féysbuk shirkiti xitayning féysbuk supisida Uyghurlarni teqip qilidighanliqini bilip turup ashkarilimighan Amérika ‍ijtima'iy taratqu supisi féysbuk(Facebook) ning logosi. 2018-Yili 29-mart.
AP

Amérika ‍ijtima'iy taratqu supisi féysbukning bir sabiq ijra'iye emeldari, xitay we ‍iran'gha oxshash döletlerning féysbuk supisida jasusluq herkiti bilen shughullinidighanliqi, bolupmu xitayning bu supidin paydilinip dunyaning her qaysiy jayliridiki Uyghurlarni teqip qilidighanliqi, biraq féysbukning buni bilip turup éytmighanliqini ashkarlidi.

Fransés xawgén ilgiri féysbukning ‍istixbarat tehdit gurupisining xizmitige yétekchilik qilghan bolup, u xitayning féysbuk supisini ‍özining yaman gherizi üchün paydiliniwatqanliqini féysbuk shirkitining bilip turup yol qoyghanliqini amérika kéngesh palatasining 5-öktebir ötküzülgen bir qétimliq guwahliq yighinida ashkarlighan.

Fransés xawgén bu ishlarni feysbukning instigram epi asan ziyankeshlikke uchrash éhtimalliqi bolghan ösmürlerde teshwish we ‍özini öltüriwélish xiyalini kücheytiwétish, féysbuk buni bilip turupmu, buninggha qarshi héchqandaq tedbir almasliq bilen eyibliniwatqan bir waqitta pash qilghan.

Fransés xawgénning amérika kéngesh palatasining istémalchilarni qoghdash, mehsulat we sandan bixeterlik töwen komitétidiki guwahliq yighinida éytishiche, u féysbukning ‍istixbarat tehdit xizmitini qilghan waqtida, uning guruppisi xitayning féysbuk supisidin paydilinip dunyaning her qaysiy jayliridiki Uyghurlarni közitish herkitini teqip qilish xizmitini ishligen iken.

U bu sözlerni jumhuriyetchi kéngesh palata ezasi dan solliwanning “Féysbuk xitaygha oxshash istibdat döletler, irandiki ayatullah yaki taliban'gha ‍oxshash térorluq mahiyitidiki kishilerni, shi jinpingdek bu esirdiki eng chong istibdat reqiplerni munber bilen teminlewatamdu?” dégen su'aligha bergen jawabida éytqan.

Fransés xawgén mundaq digen: “Men tehdit istixbarati xizmiti bilen shughullan'ghan waqtimda, yeni jasusluqqa qarshi turush xizmet guruppisining programma diriéktori bolup ishligen waqtimda, méning guruppam biwaste xitayning féysbuk supisida dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghurlarni tekshürüsh herkitini teqip qilish xizmiti bilen shughullan'ghan. Emeliyette siz xitayning qilghan bu ishlirigha asaslinip Uyghurlarni tapalaytingiz.”

Fransés xawgénning sözi kéngesh palata ezasi dan sulliwanda, “Bizning reqiplirimiz féysbuktin amérikaning chiqimi bilen özlirining menpe'etini algha sürüsh üchün paydiliniwatidu?” dégen su'al peyda qilghan. Xawgénning éytishiche, xitayning féysbuktin paydiliniwatqanliqi bir réalliq bolup, féysbukning buningdin toluq xewiri bar iken.

‍U dan sulliwanning su'aligha qawap bérip: “Shundaq, féysbukning bu supida mushundaq ishlarning boliwatqanliqidin nahayiti yaxshi xewiri bar. Men ishinimenki, dölet mejlisining bu ishta qanchilik ademning ichkiy qisimda ishlewatqanliqi toghrisida doklatqa érishelmesliki qobul qilinmaydu. Chünki sizning amérika xelqini qoghdash hoquqingiz bar,” dégen.

Féysbuk xitayda cheklensimu, biraq u muhajirettiki Uyghurlarning kündilik hayatida keng qollinidighan asasliq ijtima'iy alaqe wastisidur. Xitayning 2017-yili bashlan'ghan chong tutqunidin burun ündidar bir mezgil dölet ichi-sirtidiki Uyghurlarning eng asasliq alaqe qoraligha aylan'ghan. Biraq 2017-yili bashlan'ghan chong tutqunda ‍ündidar xitayning Uyghurlarni tutqun qilishining muhim uchur menbesi bolup qalghan. Nurghun Uyghurlar ündidargha yollighan uchuri yaki chet el bilen bolghan alaqisi seweblik lagérlargha qamalghan yaki késilgen idi.

Fransiz xawgénning sözi derhal kishilik hoquq teshkilatliriningmu diqqitini qozghighan. Amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining programma diréktori pétir irwingning éytishiche, féysbuk özining bu xataliqini derhal tüzitip, xitayning jasusluq heriketlirige qarshi tedbir almisa, bu Uyghurlar üchün bek xeterlik iken.

Pétir irwing mundaq deydu: “Féysbuk ötken hepte ammiwiy uchur élan qilip, bu ishlarning bolghanliqini körsetti. Bu bir ‍ijabiy ipade bolsimu, biraq oxshash bir waqitta féysbuk tedbir qollinip, buning qayta yüz bermeslikige yaki xitay hökümitining bu xil heriketlirige qarshi tedbir élishqa kapaletlik qilmisa, chataq bolidu.” pétir irwingning agahlandurushiche, eger féysbuk bu mesilini muwapiq hel qilmisa, bu Uyghurlarning weziyitini téximu yamanlashturup, kishilerning türmige qamilishini keltürüp chiqiridiken.

Pétir irwing yene dölet mejlisining bu mesile toghrisida derhal guwahliq yighini chaqirip, heqiqiy ehwalni igilishi, 2-qedemde féysbukning buninggha qarita tedbir élishini telep qilishi kéreklikini bildürdi.

U mundaq dédi: “Aldi bilen dölet mejlisi bu mesile toghrisida mexsus guwahliq yighini chaqirishi lazim. Eger iran we xitaygha oxshash yaki bashqa chet el hökümetliri féysbuk supisidin paydilinip ‍uyghurlarni parakende qilsa, qorqutsa yaki xeterge muptala qilsa, dölet mejlisining buni oylishish mes'uliyiti bar. Dölet mejlisi aldi bilen guwahliq yighini chaqirip, bolghan ishni yaxshi igilishi, andin féysbukni buninggha qarita téximu éniq jawap bérishke, néme ishlarni qilghanliqi, némilerni körgenliki we buni qandaq toxtitishqa bésim qilishi kérek.”

Lékin pétir irwingning agahlandurushiche, Uyghurlarmu féysbukni qandaq muwapiq ishlitishke, némilerni chaplash, némilerni chaplimasliqqa diqqet qilishi kérek iken. Pétir irwing mundaq deydu: “Méningche, Uyghur jama'itimu féysbukqa qandaq nersilerni yollash, qandaq uchurlarni uning shexsiy uchur supisida hembehirlishshni qattiq oylishishi kérek. Uyghurlar we Uyghur jem'iyitidiki her bir adem féysbukni her küni dawamliq ishlitishning qandaq tesiri bolidighanliqini chüshüniwélishqa éhtiyajliq. Bizning signalgha oxshash téximu bixeterrek ‍ijima'iy alaqe supilirigha köchüshke éhtiyajimiz bar.”

Lékin féysbukning ‍ijra'iye dériktori mark zukérbérg fransés xawgénning eyibleshlirige qarita féysbuk we uning instigram epini aqlighan. Amérika CNBC qanilining xewer qilishiche, zukébérg fransés xawgénning guwahliq bergende “Nurghun mesililerdki xaraktérlendürüshige qoshulmaymiz,” dégen. Lékin 5-öktebir künidiki guwahliq yighinida, kéngesh palata ezasi richart bluméntal xawgénning féysbuk xitay, iran'gha ‍oxshash döletlerning féysbuk supisida jasusluq qilishigha yol qoyghanliqigha a'it guwahliq sözi yene bir guwahliq yighini chaqirishning yolini achqanliqini éytqan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet