Фирансийә уйғурларниң панаһлиқ вә пуқралиқ мәсилиси үстидә баш қатурмақта

Мухбиримиз әркин
2019-05-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Фирансийә пайтәхти парижда ши җинпиңға қарши елип берилған бирләшмә намайиштин көрүнүш. 2019-Йили 24-март.
Фирансийә пайтәхти парижда ши җинпиңға қарши елип берилған бирләшмә намайиштин көрүнүш. 2019-Йили 24-март.
RFA/Erkin Tarim

Фирансийә ички ишлар министирлиқи бир қанчә һәптиниң алдида ташқи ишлар министирлиқи вә алақидар мутәхәссисләрни йиғинға чақирип, франсийәдики уйғурлар сиясий панаһлиқ тәләп қилиш вә фирансийә пуқралиқини елиш ишлирида дуч келиватқан қийинчилиқларни қандақ һәл қилиш мәсилисини музакирә қилған. Әһвалдин хәвәрдар кишиләрниң билдүрүшичә, йиғинда мутәхәссисләр франсийәдики хитай әлчиханисиниң уйғурларға паспорт узартип бәрмәйдиғанлиқи, шуниңдәк хитай йәрлик һөкүмәтлириниң чәтәлдики уйғурларға уларниң башқа дөләт пуқралиқиға өтүши яки қануни бир салаһийәткә еришиши үчүн зөрүр болған қануни һөҗҗәт чиқирип бәрмәйдиғанлиқини әскәртип, фирансийә һөкүмитиниң бу қийинчилиқни мувапиқ һәл қилишини тәләп қилған.

Биз игилигән учурда қәйт қилинишичә, фирансийә ички ишлар министирлиқи йеқинқи 2 йил мабәйнидә һечқандақ бир уйғурни хитайға мәҗбурий қайтуруп бақмиған. Әмма униң сиясий панаһлиқ тәләп қилиш, фирансийә пуқралиқини елиш мәсилисидики қийинчилиқларни қандақ һәл қиливатқанлиқини йәниму илгириләп айдиңлаштурушимизға тоғра келиду. Фирансийә уйғурларни хитайға мәҗбурий қайтурушни қарар қилған болса, у уйғурларни хитайға қайтурушни тохтатқан явропадики 3‏-дөләт болуп қалиду.

Өткән йили мисир, пакистан, сәуди әрәбистан вә оттура асиядики җумһурийәтләр уйғурларни хитайға мәҗбурий қайтуруп бериватқан, шуниңдәк түркийәдики уйғур муһаҗирлар панаһлиқ ишлирида қийинчилиққа учраватқан мәзгилдә явропадики германийә билән шиветсийә уйғурларни хитайға қайтурушни тохтитип, уларға сиясий панаһлиқ беришни тезләткән. Шиветсийә көчмәнләр идарисиниң мәсули даниел гренфаб, уйғур районидики «аз санлиқ милләткә мәнсуп һәрқандақ кишиниң шиветсийәдики сиясий панаһлиқ илтимаси қобул қилинишқа капаләтлик қилинидиғанлиқи» ни билдүргән иди.

Фирансийәлик атақлиқ хитайшунас марийә холзман ханимниң илгири сүрүшичә, фирансийә һөкүмити уйғурларни қайтурушниң хәтирини тонуш йетип, уларни қайтурмаслиқни қарар қилған. У 21‏-май күни зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: «франсийәдики уйғурларниң вәзийитидин маңа охшаш кишиләрниң хәвири бар. Чүнки биз уларниң қийинчилиқини аңлидуқ вә бу мәсилини фирансийә ички ишлар министирлиқиға чүшәндүрдуқ. Һазир фирансийә һөкүмити бу мәсилигә наһайити сәзгүр қаримақта. Чүнки, бир милйон яки икки милйон кишиниң шинҗаңда җаза лагерлирида икәнлики һәммигә аян бир пакит. Буни пүтүн дуня билиду. Шуңа, фирансийә һөкүмити һеч болмиса уйғурларни хитайға мәҗбурий қайтурушқа болмайдиғанлиқи, қайтурулса наһайити чоң хәтәргә йолуқидиғанлиқини билди.»

Франсийәдики уйғурларниң ичидә сиясий панаһлиқ тилигәнләр аз санлиқ болуп, уйғур районидики вәзийәтни өзгириши билән қелип қалғанлар көп санлиқни игиләйду. Фирансийәниң сиясий панаһлиқ вә пуқралиққа қобул қилиш қануни рәсмийити явропадики башқа дөләтләргә қурғанда бираз пәрқлиқ болғачқа, бу, уйғурларниң һөкүмәтни өз шәхсий кәчмишигә даир йетәрлик қануни һөҗҗәтләр билән тәминләп, сиясий панаһлиққа еришишини яки фирансийә пуқралиқиға өтүшини қийинчилиққа учратқан. Франсийәдики уйғур тәтқиқатчи, фирансийә уйғур институтиниң мудири доктор дилнур рейһанниң билдүрүшичә, бурун уйғурларниң сиясий панаһлиқ яки фирансийә пуқралиқиға илтимас қилиш нисбити наһайити төвән болуп, бу әһвал йеқинқи 2 йилда өзгәргән.

Дилнур рейһан 21‏-май күни зияритимизни қобул қилип мундақ деди: «вәтәндики уйғурларниң әһвали аву болғанлиқи үчүн франсийәдики уйғурлар еғир қийинчилиққа дуч келиватиду. Қәғизиңиз болмиса ишлийәлмәйсиз. Франсийәдики уйғурларниң һәммиси дегүдәк 30‏-35 яшларда болуп, һәммиси болмисиму, һәммисиниң дегүдәк 2 дин балиси бар. Һәммисиниң хизмити бар, оқуш пүттәрди, дөләткә баҗ төләйду. Мутләқ көпчилики хитай вәтәндеши. Бурун уйғурларниң фирансийә вәтәндашлиқиға илтимас қилиш нисбити төвән иди. Әмди ишикләр тақилип, вәтәнгә бериш мумкинчилики болмай, бу йәрдә нормал турмуш кәчүрүши қийин болуватқанлиқи үчүн вәтәндашлиқ тәләп қилишқа тоғра кәлди.»

У йәнә өзиниң фирансийә һөкүмитини уйғурлар дуч келиватқан қийинчилиқни көздә тутуп, улардин пуқралиққа өтүштә тәләп қилинидиған бәзи һөҗҗәтләрни тәләп қилмаслиққа чақирип кәлгәнлики, бу тәләпләрниң йеқинда өткүзүлгән йиғинда йәнә оттуриға қоюлғанлиқини билдүрди. Дилнур рәйһан мундақ дәйду: «вәтәндашлиқ тәләп қилишта биргә паспорт тошуш кетип бариду. Хитай консулханиси паспортни йеңилап бәрмәйватиду. Иккинчиси болса, вәтәндин әкелидиған ата-ана вә өзигә аит бир қисим һөҗҗәтләрни һәргиз әкиләлмәйду. Мушу икки сәвәбтин уйғурлар я қәғизини йеңилиялмайватиду яки вәтәндашлиққа илтимас қилалмайватиду. Фирансийә һөкүмити мана мушу иккисини бикар қиливетиши керәк, дәп тәләп қилғиним мушу икки нәрсә иди. Йәни материялларни кәңчилик билән бикар қилидиған, паспорти тошуп кәткән болсиму уни баһанә қилмайдиған. Униңдин башқа һечқандақ бир уйғурни чеградин чиқиривәтмәйдиған».

Германийә билән шиветсийәниң өткән йили уйғурларни хитайға қайтурушни тохтитиши кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң алқишиға еришкән болуп, улар явропадики башқа дөләтләрниң германийә билән шиветсийәни үлгә қилишини тәләп қилған. Мәркизи бирюсселдики «хәлқара кишилик һоқуқ хизмити» намлиқ тәшкилатниң тәтқиқатчиси сараһ брукис, һечқандақ һөкүмәтниң «уйғурлар һәққидә йетәрлик учур йоқ, дегән сәвәб билән бу мәсилини җиддий музакирә қилмаслиққа һечқандақ сәвәб қалмиди» дегәниди.

Фирансийәлик хитайшунас марийә холзман ханим, һөкүмәтниң уйғурларға алаһидә муамилә қилип, уйғурлардин юқириқи материялларни тәләп қилмаслиқи «мүшкүл бир қануний» мәсилә икәнликини, лекин һазир һөкүмәтниң буни һәл қилишқа талишиватқанлиқини билдүрди. Марийә холзман мундақ дәйду: «фирансийә һөкүмити уйғурлардин немишқа сиясий панаһлиқ тилимәйдиғанлиқи, әгәр сиясий панаһлиқ тилисә бу мәсилә һәл болидиғанлиқини ейтип кәлди. Лекин уйғурлар ‹әгәр биз сиясий панаһлиқ тилисәк бу узун җәрян, униңға бир йил яки униңдинму узун вақит кетиши мумкин. Бизниң фирансийәдә мутләқ көпчиликимизниң хизмити бар. Әгәр бизниң қанунлуқ қәғизимиз болмиса биз ишлийәлмәймиз. Униң үстигә бизниң аилимиз бар. Әгәр биз сиясий панаһлиқ тилисәк биз үчүн бәк мурәккәплишип кетиду'дәп кәлди. Һазир фирансийә һөкүмитиниң бу мәсилисидин хәвәр тапти. Бу мүшкүл бир қануни мәсилә болсиму, лекин уларға ярдәм қилип, бу мәсилини һәл қилишқа тиришмақта. Чүнки, қануний нуқтидин алғанда сизгә алаһидә муамилә қилип, бәзи материялларни тәләп қилмаслиқи қанунлуқ паспорти бар сүрийәлик, ирақлиқ, мисирлиқда ‹немишқа уйғурларниң қанунлуқ паспорти болмисиму болиду' дегән наразилиқни пәйда қилиду. Һечболмиса һазир уйғурларниң вәзийитигә қарита бир чүшәнчә пәйда болди.»

Фирансийә һазирға қәдәр хитай билән болған мунасивәтләрдә кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң изчил тәнқидигә учрап кәлди. Улар фирансийә һөкүмитини хитайдики омумий кишилик һоқуқ вәзийити вә уйғур мәсилисидә дадил болмиди, дәп әйиблинип кәлгән. Хитай рәиси ши җинпиң бу йил 3‏-айда фирансийәни зиярәт қилғанда кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати баянат елан қилип, фирансийә президенти макронниң кишилик һоқуқ мәсилисини дадиллиқ билән оттуриға қоюшини тәләп қилған. Лекин зиярәт җәрянидики ипадиси кишилик һоқуқ тәшкилатлирини үмидсизләндүргәниди.

Толуқ бәт