Firansiye Uyghurlarning panahliq we puqraliq mesilisi üstide bash qaturmaqta

Muxbirimiz erkin
2019-05-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Firansiye paytexti parizhda shi jinpinggha qarshi élip bérilghan birleshme namayishtin körünüsh. 2019-Yili 24-mart.
Firansiye paytexti parizhda shi jinpinggha qarshi élip bérilghan birleshme namayishtin körünüsh. 2019-Yili 24-mart.
RFA/Erkin Tarim

Firansiye ichki ishlar ministirliqi bir qanche heptining aldida tashqi ishlar ministirliqi we alaqidar mutexessislerni yighin'gha chaqirip, fransiyediki Uyghurlar siyasiy panahliq telep qilish we firansiye puqraliqini élish ishlirida duch kéliwatqan qiyinchiliqlarni qandaq hel qilish mesilisini muzakire qilghan. Ehwaldin xewerdar kishilerning bildürüshiche, yighinda mutexessisler fransiyediki xitay elchixanisining Uyghurlargha pasport uzartip bermeydighanliqi, shuningdek xitay yerlik hökümetlirining chet'eldiki Uyghurlargha ularning bashqa dölet puqraliqigha ötüshi yaki qanuni bir salahiyetke érishishi üchün zörür bolghan qanuni höjjet chiqirip bermeydighanliqini eskertip, firansiye hökümitining bu qiyinchiliqni muwapiq hel qilishini telep qilghan.

Biz igiligen uchurda qeyt qilinishiche, firansiye ichki ishlar ministirliqi yéqinqi 2 yil mabeynide héchqandaq bir Uyghurni xitaygha mejburiy qayturup baqmighan. Emma uning siyasiy panahliq telep qilish, firansiye puqraliqini élish mesilisidiki qiyinchiliqlarni qandaq hel qiliwatqanliqini yenimu ilgirilep aydinglashturushimizgha toghra kélidu. Firansiye Uyghurlarni xitaygha mejburiy qayturushni qarar qilghan bolsa, u Uyghurlarni xitaygha qayturushni toxtatqan yawropadiki 3‏-dölet bolup qalidu.

Ötken yili misir, pakistan, se'udi erebistan we ottura asiyadiki jumhuriyetler Uyghurlarni xitaygha mejburiy qayturup bériwatqan, shuningdek türkiyediki Uyghur muhajirlar panahliq ishlirida qiyinchiliqqa uchrawatqan mezgilde yawropadiki gérmaniye bilen shiwétsiye Uyghurlarni xitaygha qayturushni toxtitip, ulargha siyasiy panahliq bérishni tézletken. Shiwétsiye köchmenler idarisining mes'uli dani'él grénfab, Uyghur rayonidiki "Az sanliq milletke mensup herqandaq kishining shiwétsiyediki siyasiy panahliq iltimasi qobul qilinishqa kapaletlik qilinidighanliqi" ni bildürgen idi.

Firansiyelik ataqliq xitayshunas mariye xolzman xanimning ilgiri sürüshiche, firansiye hökümiti Uyghurlarni qayturushning xetirini tonush yétip, ularni qayturmasliqni qarar qilghan. U 21‏-may küni ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: "Fransiyediki Uyghurlarning weziyitidin manga oxshash kishilerning xewiri bar. Chünki biz ularning qiyinchiliqini angliduq we bu mesilini firansiye ichki ishlar ministirliqigha chüshendürduq. Hazir firansiye hökümiti bu mesilige nahayiti sezgür qarimaqta. Chünki, bir milyon yaki ikki milyon kishining shinjangda jaza lagérlirida ikenliki hemmige ayan bir pakit. Buni pütün dunya bilidu. Shunga, firansiye hökümiti héch bolmisa Uyghurlarni xitaygha mejburiy qayturushqa bolmaydighanliqi, qayturulsa nahayiti chong xeterge yoluqidighanliqini bildi."

Fransiyediki Uyghurlarning ichide siyasiy panahliq tiligenler az sanliq bolup, Uyghur rayonidiki weziyetni özgirishi bilen qélip qalghanlar köp sanliqni igileydu. Firansiyening siyasiy panahliq we puqraliqqa qobul qilish qanuni resmiyiti yawropadiki bashqa döletlerge qurghanda bir'az perqliq bolghachqa, bu, Uyghurlarning hökümetni öz shexsiy kechmishige da'ir yéterlik qanuni höjjetler bilen teminlep, siyasiy panahliqqa érishishini yaki firansiye puqraliqigha ötüshini qiyinchiliqqa uchratqan. Fransiyediki Uyghur tetqiqatchi, firansiye Uyghur institutining mudiri doktor dilnur réyhanning bildürüshiche, burun Uyghurlarning siyasiy panahliq yaki firansiye puqraliqigha iltimas qilish nisbiti nahayiti töwen bolup, bu ehwal yéqinqi 2 yilda özgergen.

Dilnur réyhan 21‏-may küni ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Wetendiki Uyghurlarning ehwali awu bolghanliqi üchün fransiyediki Uyghurlar éghir qiyinchiliqqa duch kéliwatidu. Qeghizingiz bolmisa ishliyelmeysiz. Fransiyediki Uyghurlarning hemmisi dégüdek 30‏-35 yashlarda bolup, hemmisi bolmisimu, hemmisining dégüdek 2 din balisi bar. Hemmisining xizmiti bar, oqush pütterdi, döletke baj töleydu. Mutleq köpchiliki xitay wetendéshi. Burun Uyghurlarning firansiye wetendashliqigha iltimas qilish nisbiti töwen idi. Emdi ishikler taqilip, weten'ge bérish mumkinchiliki bolmay, bu yerde normal turmush kechürüshi qiyin boluwatqanliqi üchün wetendashliq telep qilishqa toghra keldi."

U yene özining firansiye hökümitini Uyghurlar duch kéliwatqan qiyinchiliqni közde tutup, ulardin puqraliqqa ötüshte telep qilinidighan bezi höjjetlerni telep qilmasliqqa chaqirip kelgenliki, bu teleplerning yéqinda ötküzülgen yighinda yene otturigha qoyulghanliqini bildürdi. Dilnur reyhan mundaq deydu: "Wetendashliq telep qilishta birge pasport toshush kétip baridu. Xitay konsulxanisi pasportni yéngilap bermeywatidu. Ikkinchisi bolsa, wetendin ekélidighan ata-ana we özige a'it bir qisim höjjetlerni hergiz ekilelmeydu. Mushu ikki sewebtin Uyghurlar ya qeghizini yéngiliyalmaywatidu yaki wetendashliqqa iltimas qilalmaywatidu. Firansiye hökümiti mana mushu ikkisini bikar qiliwétishi kérek, dep telep qilghinim mushu ikki nerse idi. Yeni matériyallarni kengchilik bilen bikar qilidighan, pasporti toshup ketken bolsimu uni bahane qilmaydighan. Uningdin bashqa héchqandaq bir Uyghurni chégradin chiqiriwetmeydighan".

Gérmaniye bilen shiwétsiyening ötken yili Uyghurlarni xitaygha qayturushni toxtitishi kishilik hoquq teshkilatlirining alqishigha érishken bolup, ular yawropadiki bashqa döletlerning gérmaniye bilen shiwétsiyeni ülge qilishini telep qilghan. Merkizi biryusséldiki "Xelq'ara kishilik hoquq xizmiti" namliq teshkilatning tetqiqatchisi sarah brukis, héchqandaq hökümetning "Uyghurlar heqqide yéterlik uchur yoq, dégen seweb bilen bu mesilini jiddiy muzakire qilmasliqqa héchqandaq seweb qalmidi" dégenidi.

Firansiyelik xitayshunas mariye xolzman xanim, hökümetning Uyghurlargha alahide mu'amile qilip, Uyghurlardin yuqiriqi matériyallarni telep qilmasliqi "Müshkül bir qanuniy" mesile ikenlikini, lékin hazir hökümetning buni hel qilishqa talishiwatqanliqini bildürdi. Mariye xolzman mundaq deydu: "Firansiye hökümiti Uyghurlardin némishqa siyasiy panahliq tilimeydighanliqi, eger siyasiy panahliq tilise bu mesile hel bolidighanliqini éytip keldi. Lékin Uyghurlar 'eger biz siyasiy panahliq tilisek bu uzun jeryan, uninggha bir yil yaki uningdinmu uzun waqit kétishi mumkin. Bizning firansiyede mutleq köpchilikimizning xizmiti bar. Eger bizning qanunluq qeghizimiz bolmisa biz ishliyelmeymiz. Uning üstige bizning a'ilimiz bar. Eger biz siyasiy panahliq tilisek biz üchün bek murekkepliship kétidu'dep keldi. Hazir firansiye hökümitining bu mesilisidin xewer tapti. Bu müshkül bir qanuni mesile bolsimu, lékin ulargha yardem qilip, bu mesilini hel qilishqa tirishmaqta. Chünki, qanuniy nuqtidin alghanda sizge alahide mu'amile qilip, bezi matériyallarni telep qilmasliqi qanunluq pasporti bar süriyelik, iraqliq, misirliqda 'némishqa Uyghurlarning qanunluq pasporti bolmisimu bolidu' dégen naraziliqni peyda qilidu. Héchbolmisa hazir Uyghurlarning weziyitige qarita bir chüshenche peyda boldi."

Firansiye hazirgha qeder xitay bilen bolghan munasiwetlerde kishilik hoquq teshkilatlirining izchil tenqidige uchrap keldi. Ular firansiye hökümitini xitaydiki omumiy kishilik hoquq weziyiti we Uyghur mesiliside dadil bolmidi, dep eyiblinip kelgen. Xitay re'isi shi jinping bu yil 3‏-ayda firansiyeni ziyaret qilghanda kishilik hoquq közitish teshkilati bayanat élan qilip, firansiye prézidénti makronning kishilik hoquq mesilisini dadilliq bilen otturigha qoyushini telep qilghan. Lékin ziyaret jeryanidiki ipadisi kishilik hoquq teshkilatlirini ümidsizlendürgenidi.

Toluq bet