Bi'ologiye mutexessisi yéwis moraw: "Xitayning gén tetqiqatlirigha bunche köp meblegh sélishi tasadipiyliq emes"

Muxbirimiz irade
2021-08-10
Share
Bi'ologiye mutexessisi yéwis moraw: Xitay saqchilirining Uyghur diyaridiki lagérning atalmish kespiy maharet tersbiyelesh merkizining derwazisida közetchilik qiliwatqan körünüsh. 2018-Yili 3-séntebir, korla.
REUTERS

Yéqinda amérikadiki bir ilmiy zhurnalning tehrirat hey'itining sekkiz neper ezasi zhurnalda élan qilin'ghan maqale sewebidin istépa bergenidi. Chünki bu maqaliler Uyghurlar we tibetlerdin mejburiy halda yighiwélin'ghan gén uchurliri we bu arqiliq ziyankeshlik qilish qilmishlirigha chétishliq bolushi mumkin, dep qaralghan.

Eslide "Molékularliq irsiyet we gén méditsinasi" zhurnilida élan qilin'ghan bu maqalilargha diqqet qilghan kishi bélgiye léwén uniwérsitétining bi'ologiyelik uchur mutexessisi yiwés moraw bolup, u bu zhurnalda Uyghurlar, tibetler we mongghullarning irsiyet perqi heqqide xitay tetqiqatchilar yazghan 18 parche maqalining ilmiy exlaqqa toghra kelmeydighanliqini bayqighan. Moraw ependi mexsus bilim exlaqi mesiliside heriket qiliwatqan bir pa'aliyetchi bolush süpiti bilen bu zhurnalni qayta-qayta agahlandurup ehwalni sürüshte qilghan. Netijide, bu yil 6-aydin bashlap bu zhurnalning tehrirat hey'itidin istépa xewerliri kélishke bashlighan. Hazirghiche 8 neper tehrirat hey'et ezasi istépa bergen bolup, mezkur weqe yéqinda amérikadiki metbu'atlarda küchlük inkas qozghighan idi.

Biz bélgiye uniwérsitétining bi'ologiyelik uchur mutexessisi yéwis moraw ependini tépip uni ziyaret qilduq. Biz uningdin bu maqaliler qandaq bolup sizning diqqitingizni qozghap qaldi? dep soriduq. U mundaq jawab berdi: "Men bu maqalilerni körgende ularning köp qismining tibetler, Uyghurlar we shuningdek bashqa musulman az sanliqlargha a'itliqini bayqidim. Uyghurlar xitaydiki nopusning aran bir pirsentini, tibetler bolsa bir pirsentkimu yetmeydighan turuqluq, tetqiqat maqalilirining 17 pirsenting tibetler heqqide, 22 pirsentining Uyghurlar heqqide bolushi diqqitimni tartti. Nopusqa sélishturghanda bu intayin chong nisbet. Bu xitayda Uyghurlar we tibetlerning génlirigha zor qiziqish barliqini körsitip turatti. Yene biri bolsa, bu maqalilerning mutleq köp qismining xitaydiki jama'et xewpsizliki, edliye tarmaqliri we saqchi mekteplirige munasiwetlik qoshumche aptorliri bar idi. Bumu méni qattiq heyran qaldurdi".

Derweqe, "Molékulaliq irsiyet we gén méditsinasi" zhurnilida xitay tetqiqatchilar teripidin élan qilin'ghan maqalilerning beziliride xitaydiki milletlerning irsiyet perqi bayan qilin'ghan bolup, saqchilar bundaq tetqiqatlarni DNA arxipi qurup chiqish üchün ishlitidiken. Uningdiki bir parche maqalige "Shinjangdiki mongghullarning tébbiy edliye we gén jehettiki yéqinliq analizi" dep mawzu qoyulghan bolsa, yene birige "Xitaydiki tibet, xitay, tunggan qatarliq milletlerning gén perqi" dep atalghan. Yene bir maqalida bolsa Uyghurlarning alahidilikliri yurt-yurt boyiche ayrip chiqilghan bolup, u qeshqer Uyghurliri, aqsu Uyghurliri, korla we qaramay Uyghurliri dégendek türlerge ayrilghaniken. Yiwés moraw ependi bundaq tetqiqatlarning tébbiy tetqiqat emeslikini eskertip, insanlar üstide xalighanche tetqiqat yürgüzüshke bolmaydu, dédi. U mundaq dédi: "Xitay tetqiqatchilar yazghan bu maqaliler hemmisi insanlar üstide élip bérilghan tetqiqat bolup, bu tébbiy tetqiqatqa kirmeydu. Buning belgilik ölchemliri we chekliri bolidu. Siz xalighanche insanlar üstide türlesh xaraktérlik tetqiqat élip baralmaysiz. Insanlar heqqidiki tetqiqatlarning belgilen'gen exlaqiy we kespiy ölchemliri bolidu. Siz bu tetqiqatlarning ziyanliq ishlar üchün ishlitilmeydighanliqigha, bu uchurlarning shu kishilerning toluq raziliqi bilen élin'ghan bolushigha kapaletlik qilishingiz kérek. Emma biz shinjangda insaniyetke qarshi jinayet yüz bériwatqanliqini, xitay da'irilirining hemme kishining shundaqla lagérdikilerning gén uchurlirini mejburiy yighiwatqanliqini, rayondikilerning hayatining her bir deqiqisining nazaret astida ikenlikini bilimiz. Bundaq ehwal astida, tetqiqatchilar rayondiki saqchilarni Uyghurlar heqqide yenimu köp uchur bilen teminleydighan tetqiqatlar bilen shughullanmasliqi, saqchilargha yardemleshmesliki kérek. Men herqaysi pen-téxnika zhurnallirida élan qiliniwatqan mushundaq maqalilerni tetqiq qildim. Ularni köp qétim bu tetqiqatlarning exlaqiy emesliki heqqide agahlandurdum. 2019-Yilidin bashlap yuqiridiki bu 'molékulaliq irsiyet we gén méditsinas' zhurnili bilen alaqe qilip ularni bu maqalilerning mezmunigha diqqet qilishqa chaqirdim".

Moraw ependining éytishiche, u tunji qétim 3-ayda zhurnal muherriri bilen alaqe qilip ehwalni inkas qilghan. Biraq ulardin kéreklik jawab alalmighan. Netijide u 6-ayda zhurnalning tehrirat hey'itige ehwalni inkas qilip, tehrirat hey'iti bilen birlikte weqeni sürüshtürgen bolsimu yenila zhurnalning bashliqliridin razi qilarliq jawab alalmighan. Netijide tehrirat hey'itidikiler ehwalgha naraziliq bildürüp bir-birlep istépa bergen.

Amérikada chiqidighan bu xelq'araliq ilmiy zhurnal gerche bu sahediki eng aldinqi qatardiki zhurnal hésablanmisimu emma u yenila nurghun tetqiqatchilar teripidin körülidighan we bilinidighan zhurnal iken. Uning mezmunliri adette dawalashqa munasiwetlik gén tetqiqatlirini asas qilidiken.

Moraw ependining éytishiche, "Molékulaliq irsiyet we gén méditsinasi" zhurnilining néme üchün bundaq maqalilerni élan qilghanliqi éniq bolmisimu emma uning tehrirat hey'itining exlaqiy talash-tartishlar tüpeylidin istépa bérishi az körülidighan weqe iken. U mundaq deydu: "Adette tébbiy sahege munasiwetlik tetqiqat maqalilirini élan qilidighan bu zhurnal qandaq bolup özi bilen alaqisi bolmighan insan türlirige munasiwetlik maqalilerni élan qilip qaldi?, buni diqqetsizliktin qildimu yaki xitay tetqiqatchilarning maqalilirini élan qilish arqiliq xitay bazirigha kirishni közlep qildimu, bunisi manga éniq emes. Manga bu heqte bérilgen éniq bir izahat yoq. Emma men tehrirat hey'itidikilerning bu zhurnalning exlaqiy ölchemliri sewebidin istépa bérishini tolimu qedirlik, dep qaraymen. Tehrirat hey'iti ezalirining bir zhurnalgha 'men silerning exlaqiy mesililerni bir terep qilish usulinglarni yaxshi körmidim' dep turup istépa bérishi ilgiri yüz bérip baqqanmu bilmeymen emma shuninggha ishenchim kamilki, bu nahayiti az körülidighan bir ehwal".

Yiwés moraw ependi 2015-yilidin tartip gén uchurlirining hökümetler teripidin cheksiz derijide qollinilishining xewplirige qarshi pa'aliyitini bashlighan bolup, DNA sanliq melumat ambarlirini insanlar üchün intayin xeterlik dep qaraydiken. Biz xitay tetqiqatchilar élan qilghan maqalilardiki mezmunlarning zadi qandaq xeter teshkil qilishi mumkinlikini soriduq. U ؛ "U Uyghur élidek insaniyetke qarshi jinayet yüz bériwatqan bir yerde gén uchurliri saqchigha, döletke nahayiti zor qudret béridu" dep eskertti. U mundaq dédi:

"Bu tetqiqat maqaliliridiki mezmunlarni biwasite shundaq yaki mundaq ziyan béridu, dep éytalmaymiz emma uningdiki herbir uchur saqchilarning melum kishige a'it toluq gén uchuri ambiri turghuzushigha yardem béridu. Sizning gén uchuringiz, yüzingiz, közingiz, barmaq izingiz dégendek herbir uchuringiz saqchining qolida. Shexsen men DNA uchurliridin bek ensireymen, chünki u döletlerge intayin zor qudret béridu".

Biz moraw ependidin xitayning adem organliri etkeschiliki bilenmu eyibliniwatqan bir döletlikini eskertip turup, maqalida élan qilin'ghandek mezmunlarning organ etkeschiliki bilen qanchilik munasiwiti barliqini soriduq. U bu uchurlarning organ, yeni beden ichki ezasi etkeschiliki bilen qanchilik munasiwiti barliqini késip éytishqa bolmisimu, emma buning kishilerde peyda qilghan wehimisige sel qarashqa bolmaydighanliqini mundaq eskertti: "Kishilermu mendin DNA arxipliri organ etkeschiliki üchün ishlitilemdu, dep soraydu. Men buninggha yaq dep jawab bérimen. Emma yighiwélin'ghan DNA ewrishkilirini sorisingiz men buninggha belkim ishlitiliwatqan bolushi mumkin, dep jawab bérimen. U yerde heqiqeten organ etkeschiliki bar bolsa, u halda u lagérlarda yüz bériwatqan bolushi mumkin, emma men omumiy xelq üstidin yighiwélin'ghan ewrishkilerni organ etkesichiliki üchün ishlitilidu, déyelmeymen. Mende ispat yoq. Emma körginingizdek, bu xelq ichide 'dölet bizning ichki organlirimizni éliwélishi mumkin' deydighan qorqunch peyda qilghan. Meyli bu rast bolsun yaki yalghan bolsun uning kishiler arisida wehime peyda qilghanliqi muqerrer".

Yiwés moraw ependi sözide yene, xitay hökümitining bunche zor meblegh sélip gén sahesidiki tetqiqatlargha qiziqip qélishi hergiz tasadipiyliq emes, dep eskertti. U mundaq dédi:

"Bezi kishiler gén uchurlirining xewpini köptürüwétilgen, dep qaraydu. Bu uchurlarning bir qimmiti bolmisa xitay hökümiti néme üchün shunche köp meblegh salidu? némishqa xitayda tetqiqatchilar, akadémiklar bundaq zor kölemlik tetqiqatlarni qilidu? eslide gén sahesige munasiwetlik tetqiqatlargha nurghun pul kétidu. Bir meqsiti bolmisa xitay néme dep bundaq jiq tetqiq qilidu. Bezi kishiler sizge bu uchurlarni kéreksiz déyishi mumkin. Emma shuni késip éytalaymenki, xitay hökümiti üchün bu uchurlar kéreksiz emes. Eksiche bu xitayda hazir intayin aktip bir sahe".

Mezkur weqe ashkarilan'ghandin kéyin amérika metbu'atlirida küchlük inkas qozghidi we u Uyghurlar yashawatqan distopiyelik "Mukemmel saqchi döliti" ni yene bir qétim namayan qilip berdi. Moraw ependi bolsa bu qétimliq weqening Uyghurlar mesiliside jümlidin mushu türdiki tetqiqatlar saheside belgilik munazire qozghighanliqini bildürdi we özining bundin kéyin pa'aliyetlirini dawamliq kücheytip, insanlarni gén uchurlirining xetiri heqqide bolupmu Uyghurlargha oxshash ziyankeshlikke uchrawatqan milletlerge peyda qiliwatqan tehditi heqqide oyghitishni dawam qilidighanliqini bildürdi. Bizmu uning bu yolda körsitiwatqan tirishchanliqlirigha rehmet éytip söhbitimizni ayaghlashturduq.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet