Xitaylarning Uyghurlarning géni heqqidiki tetqiqat maqalisi shiwétsariyede bikar qilin'ghan

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-08-13
Share
gene-gin-tetqiqat.jpg Xitay penler akadémiyisi génologiye we tereqqiyat bi'ologiye institutining shixenze uniwérsitéti tejribixanisida gén tetqiqat ewrishkisi. 2012-Yili 26-aprél.
Reuters

"Xelq'ara qanuniy tébabet zhurnili" xitaylarning Uyghurlarning géni heqqide yazghan tetqiqat maqalisini bikar qilghan.

"Jenubiy gérmaniye géziti" 11-awghust "Uyghurlarning géni toghrisidiki eser qayturuwétildi" namliq bir maqale élan qildi. Maqale "Xitayda az sanliq milletlerning génitikiliq melumatliri toplanmaqta we bu melumatlar ulargha qarshi qollinilmaqta. Bir eser exlaqiy endishe sewebidin bikar qilindi" dégen jümle bilen bashlan'ghan.

Maqalide bayan qilinishiche, yi yé qatarliq bir bölük xitay "Aptorlar" shiwétsariyede in'gliz tilida neshrdin chiqidighan "Xelq'ara qanuniy tébabet zhurnili" gha Uyghur qatarliq milletlerning génétikiliq alahidiliklirini tetqiq qilip yazghan bir parche eserni ewetken. Zhurnal tehrirat hey'iti bu xitaylardin eserning exlaqiy tekshürüshtin ötken-ötmigenlikini sorighanda, bu xitaylardin ikkisi ötmigenlikini étirap qilghan. Buning bilen eserni "Exlaqiy ölchemge uyghun emes" dep qayturuwetken we bu xitaylarning bashqa 24 parche esirini qaytidin tekshürüshke bashlighan. Emma maqalide bu eserning tepsiliy mezmunidin melumat bermigen.

Maqalida xitayning gén tetqiqatini tébabet saheside paydilinish üchün élip bériwatqanliqining yalghanliqi, bu génitikiliq melumatlardin xitay armiyesi, edliye organliri we saqchilirining keng-kushade paydiliniwatqanliqi ilgiri sürülüp, Uyghurlar, qazaqlar, tibetlerning génitikiliq melumatlirining toplinishi we tetqiq qilinishigha qarita bélgiyediki katolik uniwérsitétining gén tetqiqatchisi ywes moréyaw (Yves Moreau) ning "Xitayning réjimi astidiki bu xelqlerning génitikiliq uchurlirining toplinishi intayin xeterlik ehwal" dégen sözige orun bérilgen.

Maqalida xitayning génitikiliq uchurlarni Uyghur qatarliq azsanliq milletlerning chirayini tonush, heriketlirini nazaret qilish, bashqa milletlerdin perqlendürüsh üchün qolliniwatqanliqi, eger bir kishini közetse, uninggha da'ir barliq shexsiy uchurlarni tapqili bolidighanliqi, hetta bu közitilgen kishining uruq-tughqanliri, ularning mal-mülkige da'ir pütkül melumatlargha érishkili bolidighanliqi, gén tetqiqatini bundaq xususiy, milliy gherezge xizmet qildurushning éghir exlaqsizliq sanilidighanliqi tilgha élin'ghan. Myunxéndiki gén tetqiqatchisi til andilawer (Till Andlauer) xitayning Uyghur qatarliq milletler üstidin élip bériwatqan yaman gherezlik gén tetqiqatini eyiblep: "Aldi bilen bu génitikiliq tetqiqatning exlaq we adalet mewjut bolmighan bir jayda élip bérilghanliqini nezerde tutush lazim," dégen.

Gérmaniyediki frayburg kolij uniwérsitétining alimi wéronika lipxard (Veronika Lipphardt) Uyghur qatarliq az sanliq milletler üstidin toplan'ghan génitikiliq uchurlarning héchqandaq raziliqsiz yighilghanliqini, bu uchurlarning edliye we saqchi terepning ulargha herqandaq chaghda xalighanche zerbe bérishi üchün desmaye bolidighanliqini eskertip: "Génitikiliq nazaret dawamliq yoshurun xataliqlardin xaliy bolalmaydu. Siz héchbir gunahsiz hem sewebsizla zerbe bérish obyéktigha aylinip qélishingiz mumkin" deydu.

Xitayning gén tetqiqatini Uyghurlarni basturushqa qoral qilghanliqini eyibligen hemde xitayning génitikiliq melumatliridin paydilinishni toxtitish chaqiriqida bolghan myunxén uniwérsitétining rohiy késellikler génétikisi tetqiqat merkizining mes'uli, xelq'ara rohiy késellikler génétikisi jem'iyitining re'isi tomas shulzé (Thomas Schulze) mundaq dégen: "Xitayda toplan'ghan we ishlitiliwatqan génétikiliq uchurlarning yawropaning exlaq ölchimige uyghunluqidin gumanlinishqa bolidu. Gén tetqiqati héchqachan exlaqiy so'aldin ayrilalmaydu."

Maqalide xitay gén tetqiqatchisi yi yéning xitay saqchiliri, eskerliri we edliye xadimliri bilen hemkarliqi bolghan bir adem ikenlikining alahide diqqetni tartidighanliqi tilgha élinidu. Uning maqaliside saqchilarningmu orun alghanliqi, uning pikrige bina'en Uyghurlar we tibetlerning xitay puqralirigha qarighanda tekshürülüsh nisbitining 30-40 hesse yuqiri ikenliki tekitlen'gen.

Maqalining axirida frayburg kolij uniwérsitétining alimi wéronika lipxardning xitaylarning bundaq maqalilirini qayturuwétish bilenla cheklinip qélishqa bolmaydighanliqni, belki xitayning saqchi da'iriliri ishletken bolush éhtimaligha ige gén tetqiqatigha a'it barliq melumatlirini xelq'ara uchur ambiridin öchürüwétish kéreklikini, kespiy zhurnallar bundaq maqalilerni tapshuruwalghanda, bu génétikiliq tetqiqatlarning xelqqe qandaq aqiwetlerni élip kéliwatqanliqini jiddiy nezerde tutushi lazimliqini tekitligenliki eskertilidu.

Bu heqtiki munasiwetlik uchurlargha asaslan'ghanda, "Uyghur, qazaq, tungganlarning génétikiliq alahidilikliri" namliq bu eserni 7 neper xitay "Aptor" liri birliship yazghan bolup, 2019-yili "Xelq'ara qanuniy tébabet zhurnili" gha ewetken. Bu 7 neper xitay aptorning gang saw, shö jünsüy, chén chéntyen atliq 3 nepirining qaramay sheherlik jama'et xewpsizliki idarisining xadimliri ikenliki kéyin ashkarilan'ghan. Maqalide yézishiche, amérika hökümiti 2019-yili öktebirde bu xitaylarni "Kishilik hoquqni depsende qilish, xorlash we xitay hakimiyitining basturush siyasitige shérik bolush" bilen eyibligen iken.

Gérmaniyening karlsruxé shehiridiki Uyghur ziyaliysi enwer ehmet ependi bu heqte toxtalghanda xitayning gén tetqiqatini Uyghurlarni nazaret qilish üchünla emes, belki ularning ichki ezalirini élip sétish üchünmu ishlitiwatqanliqini ilgiri sürdi.

Gérmaniyening stutgart shehiridiki Uyghur ziyaliysi abdushükür hajimmu bu heqte qarashlirini bildürüp ötti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.