Gérmaniyening xitaydin yiraqliship, hindistan bilen yéqinlishishi Uyghurlar üchün paydiliqmu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2022.05.04
Gérmaniyening xitaydin yiraqliship, hindistan bilen yéqinlishishi Uyghurlar üchün paydiliqmu? Gérmaniye we hindistan ikki dölet rehberliri kélishimname imzalighandin kéyin qol siqishmaqta. 2022-Yili 2-may, bérlin.
AFP

Analizchilarning qarishiche, 24-féwral bashlan'ghan rusiye-ukra'ina urushi dunyaning siyasiy, iqtisadiy tertipini özgertishke bashlighan. Bolupmu bu urush rusiye we xitaygha énirgiye hem xam eshyada yölinip qalghan yawropa döletlirini achchiq bir sawaq bilen teminligen. Bu döletler nöwette xitay we rusiyedin ibaret bu ikki chong mustebit küchtin qutulush üchün bar imkanliri bilen térishmaqta iken. Gérmaniye bolsa bu sahede dadil qedem tashlawatqan bir dölet sanilidiken.

Gérmaniyede neshirdin chiqidighan “Eynek” zhurnilining “Xitaygha qarshi seper” namliq maqaliside bayan qilinishiche, 30 yildin buyan gérmaniyege bash ministér bolghan siyasiyonlarning hemmisining aldi bilen xitayni, andin yaponiyeni ziyaret qilishi, goya özgermes bir siyasiy en'enige aylinip qalghan. Sabiq bash ministér anjila mérkil hakimiyet béshida bolghan 15 yil ichide, xitayni 10 qétim ziyaret qilghan. Biraq bu kona qa'ide bu nöwet özgergen. Gérmaniyening yéngi bash ministéri olaf sholiz bu en'enini buzup tashlap, özining asiya ziyaritini tunji qétim yaponiyedin bashlighan. 28-April élip barghan yaponiye ziyaritide u gérmaniye bilen yaponiyening “Qimmet hemrahi” bolghanliqini, yeni qimmet qarashliri oxshash bolghan ikki döletning hemrahqa aylan'ghanliqini jakarlighan. Mutexessisler buni “Xitaygha qarshi ashkara hujum” dep teripligen. Sholiz sözide gérmaniye bilen yaponiyening “B d t ning asasiy nizamlirini, xelqara tertipning négizlik qa'idilirini we kishilik hoquqni qoghdashta mürini mürige tirep köresh qilidighanliqi” ni tekitligen.

2-May küni hindistan bash ministéri naréndra modi yawropa ziyaritining tunji qedimini gérmaniyedin bashlighan. “Rusiye-ukra'ina urushi derhal axirlishishi kérek” dégen bolsimu, rusiyege qarshi téxi éniq ipade bildürmigen hindistan xélidin buyan gherb döletlirining diqqet nishanigha aylinip qalghan. Chünki 1 milyard 400 milyon nopusqa ige bu démokratik dölet rusiyening eng köp qoral-yaraq ékisport qilidighan menzili bolup kelgen. Modi gérmaniyede qizghin kütiwélinip, bir yürüsh iqtisadiy kélishimlerni tüzüsh pursitigha érishken. U yene daniye, éslandiye, finlandiye, shiwétsiye, norwégiye hemde axirida fransiyede ziyarette bolup, muhit we iqtisadiy sahelerge a'it türlük kélishimlerni tüzidiken.

Mutexessislerni qiziqturghini, yawropa ittipaqigha eza döletler, jümlidin gérmaniyening rusiye-ukra'ina urushidin kéyin birdinla uzun yilliq soda hemrahi bolghan xitayni tashlap, hindistan we yaponiyege yüzlinishi hemde rusiye we xitaygha qarshi amérika bilen bir septe turushqa bel baghlishi bolghan. Mutexessisler buni “Uzun musapidin oylighanda, toghra istratégiye” dep teripleshken. Chünki xitayning rusiye-ukra'ina urushigha éniq pozitsiye bildürelmesliki, tajawuzchi küch bolghan rusiyege qarshi sepke ötelmesliki uning “Niyitining durus emesliki” ning roshen ipadisi iken. Xitayning bu pozitsiyesi yawropaliqlarni qattiq ümidsizlendürgen. Chigrasiz muxbirlar teshkilati bügünki axbarat erkinliki künide élan qilghan bayanatida, axbarat erkinliki tekshürülgen 181 dölet ichide xitayning 176-orun'gha chüshüp qalghanliqini, rusiyening 155-orunda turidighanliqini, xitayning öz teshwiqat wastilirida heqni burmilap, rusiyening saxta uchurlirini tarqitiwatqanliqini bayan qilghan.

Bizning diqqitimizgha sazawer bolghini bolsa “Gérmaniyeni öz ichige alghan yawropa ittipaqigha eza döletler mubada rastinla hindistan bilen yaponiyeni tallap, xitaydin waz kechse, buning Uyghurlar üchün zadi qanchilik paydisi bolushi mumkin?” dégen mesilidur.

D u q ning mu'awin re'isi, istratégiye mutexessisi doktur erkin ekremning bayan qilishiche, rusiye-ukra'ina urushi seweblik dunya döletliri qutuplargha ayriliwatqan bir mezgilde, eger Uyghur teshkilatliri gérmaniye, hindistan, yaponiye kebi xitaygha qarshi küchlerning yéngi ittipaqidin ünümlük paydilinalisa, bu Uyghur dewasi üchün menpe'etlik bolidiken, eksi teqdirde paydisi bolmaydiken.

D u q ning mu'awin re'isi perhat muhemmidining qarishiche, gérmaniyeni öz ichige alghan yawropa ittipaqigha eza döletler mubada rastinla hindistan bilen yaponiyeni tallap, xitaydin waz kechse, bu Uyghur dewasi üchün köp paydiliq bolidiken hemde “Uyghur irqiy qirghinchiliqi” étirap qilmighan bu 3 démokratik döletning Uyghurlar mesilisige bashqiche pozitsiye tutushigha türtke bolidiken.

Mutexesislerning qarishiche, rusiye we xitay gherbning qimmet qarishigha birlikte jeng élan qilip kelgen ikki mustebit dölet bolup, rusiye-ukra'ina urushida rusiyening meghlup bolushi peqetla waqit mesilisi iken. Eger rusiye meghlup bolsa, xitayning kelgüside dunya tertibini öz meyliche berpa qilish xamxiyali berbat bolidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.