Gérmaniyediki "Kungzi institut" liri tazilashqa duch kelmekte

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2021-04-13
Share
Gérmaniyediki Alahide méhman süpitide teklip qilin'ghan xitay firankfort kitab yermenkisi ep kelgen xitay peylasopi kungzining heykili. 2009-Yili 13-öktebir, gérmaniye.
AFP

Gérmaniyediki tri'er uniwérsitéti xitayning jazasigha jawaben "Kungzi instituti" ning barliq pa'aliyetlirini toxtatqanliqini jakarlighan.

Gérmaniye uniwérsitétlirida 2016-yiligha qeder 20 ge yéqin "Kungzi instituti" liri qurulghan bolup, yillardin buyan bu institutlarni bezi gérmaniye parlamént ezaliri, gholluq kishilik hoquq teshkilatliri we Uyghur pa'aliyetchiler "Xitayning teshwiqat orgini, jasusluq merkizi" dep eyiblep hökümettin uni taqashni telep qilip kelgen bolsimu, körünerlik bir netijige érishelmigenidi. 2020-Yiligha kelgende gérmaniyediki "Hamburg uniwérsitéti" bilen "Düzildorf uniwérsitéti" din ibaret ikki dangliq uniwérsitét "Kungzi institutliri" bilen bolghan barliq toxtamni emeldin qaldurghanliqini jakarlidi. Bu gérmaniyediki "Kungzi institutliri" ni tazilashning bir muqeddimisi bolup qalghanidi.

"Gérmaniye dolqunliri" radi'osining 12-apréldiki "Xitayning jazasigha qarshi tri'er uniwérsitétidiki kungzi instituti ders toxtatti" namliq xewirige asaslan'ghanda, kommunistik idé'ologiyening ijadchisi bolghan karl markisining yurti tri'erdiki meshhur tri'er uniwérsitéti aldinqi hepte bayanat élan qilip "Kungzi institutliri" ning barliq pa'aliyetlirige xatime bergenlikini jakarlighan. Mezkur bayanatqa tri'er uniwérsitétining mudiri mixa'él jékél bilen "Kungzi instituti" ning gérmaniye tereptin bolghan mudiri mark oliwér imza qoyghan.

Tri'er uniwérsitétining "Kungzi instituti" ni taqishigha 22-mart yawropa ittipaqi Uyghurlar mesilisi seweblik xitaygha qarshi jaza élan qilghandin kéyin, xitayning öch élish xaraktéride élan qilghan qayturma jazasi seweb bolghan. Xitayning qayturma jazasi terkibidin yawropa ittipaqining parlamént ezaliri, Uyghurlar mesilisi boyiche musteqil tetqiqatchilar bilen birge, gérmaniyediki "Mérkato xitay tetqiqat instituti" mu orun alghanidi. Halbuki, "Mérkato xitay tetqiqat instituti" ning qurghuchisi sébastiyan xayilman bilen kiristin shi-kufér qatarliqlar öz nöwitide tri'er uniwérsitétining oqutquchiliri idi. "Mérkato xitay tetqiqat instituti" bolsa qurulup 10 yil bolghan bügünki künde yalghuz gérmaniyedikila emes, yawropadiki eng chong aqillar ambirigha aylan'ghanidi.

Chet'ellerdiki kungzi institutlirining xitay kommunistik hakimiyitining teshwiqat apparati ikenlikini barghanséri köp dölet we xelqlerning tonup yétiwatqanliqini tilgha alghan d u q ning mu'awin re'isi perhat muhemmidi ependi bu heqte toxtalghanda, téxi aldinqi hepte gérman yashlirining özlükidin teshkillinip gérmaniyening in'golshitat shehiride "Kungzi institutliri taqalsun" dep namayish élip barghanliqini eskertti.

Xewerdin melum bolushiche, xitay yawropa ittipaqining jazasigha qarshi qayturma jazasini élan qilghandin kéyin yawropadiki 30 din artuq xelq'araliq tetqiqat merkezlirining rehberliri derhal ittipaq tüzüp, özlirining xitaygha qarshi iradilirini ochuq namayan qilghan. Ular 25-mart özlirining "Mérkato xitay tetqiqat instituti" diki kesipdashliri bilen bir septe turidighanliqini birleshme bayanat arqiliq ortaq awazda jakarlighan we xitayning bu qilmishining kélechekte yawropa ittipaqi bilen bolghan munasiwetlirige éghir ziyan élip kélidighanliqini ipadiligen.

Tri'er uniwérsitétining "Kungzi instituti" ni taqashtin ibaret bu qararining gérmaniyediki yene bir ilgirilesh ikenlikini eskertken Uyghur ziyaliysi enwer ehmet ependi, xitayning qayturma jazasidin kéyin téximu köp gherbliklerning öz qimmet qarashlirini qoghdashning neqeder zörürlükini yenimu chungqur chüshinip yetkenlikini tekitlidi.

Xewerde bayan qilinishiche, yawropa ittipaqi bilen xitayning munasiwiti 2019-yilidin bashlap yamanlishishqa yüzlen'gen. Gérmaniyede hem kishilerning "Kungzi institutliri" gha nisbeten qarashliridimu shu yilidin bashlap zor özgirishler peyda bolghan. Bolupmu, 2021-yili 22-mart Uyghurlar mesilisi seweblik yawropa ittipaqining amérika we kanada bilen birlikte xitaygha qarita yürgüzgen jazasi bolsa xitay bilen yawropa ittipaqining munasiwetliridiki burulush nuqtisi bolup qalghan.

Analizchilarning qarishiche, yawropa ittipaqining halqiliq peytlerde xitay bilen emes, amérika bilen bir septe turush yolini talliwélishi hemde yéqindin buyan gérmaniye, firansiyelerning-tinch okyan rayonlirigha qoshun ewetip amérika, hindistan, yaponiye, awistraliyeler bilen ortaq birliksep hasil qilish iradisini ochuq bildürüshi xitaydin qutup ayrighanliqining éniq ipadisi sanilidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet