Gérmaniyening N-TV qanili tarqatqan Uyghurlar heqqidiki höjjetlik filim küchlük diqqet qozghidi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-07-08
Élxet
Pikir
Share
Print
N-TV Téléwiziye qanili tarqitilghan "Xitayning zalimlarche basturush siyasiti: Uyghurlar lagérlarda qiynalmaqta" namliq höjjetlik filimida süretke élin'ghan xitay qoralliq küchliri. 2020-Yili 5-iyul.
N-TV Téléwiziye qanili tarqitilghan "Xitayning zalimlarche basturush siyasiti: Uyghurlar lagérlarda qiynalmaqta" namliq höjjetlik filimida süretke élin'ghan xitay qoralliq küchliri. 2020-Yili 5-iyul.
Photo: RFA

7-Ayning 5-küni dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghurlar "5-Iyul ürümchi weqesi" ning 11 yilliqini xatirilewatqan küni gérmaniyening N-TV namliq mexsus xewer tarqitidighan téléwiziye qanili "Xitayning zalimlarche basturush siyasiti: Uyghurlar lagérlarda qiynalmaqta" namliq höjjetlik programmini tarqatti.

Programmigha "Uyghurlar xitayda qanche 10 yildin buyan zulumgha uchrap keldi. Xitay hakimiyiti ulargha térrorchilargha qilghandek mu'amile qilidu we ularni atalmish qayta terbiyilesh lagérlirigha qamaydu. Emma ular bu yerde heqiqeten qéyin-qistaqqa uchraydu. Aman qalghan bir shahit bizni melumatlar bilen teminlidi," dégen kirish söz qisturulghan.

Filimning muqeddimiside toluq qorallan'ghan xitay saqchilirining "Térrorchilargha zerbe bérish" bahaniside Uyghur mehellilirini muhasirige éliwatqanliqi, Uyghurlarning öylirige bésip kirip adem tutuwatqanliqi, sheher kochilirida charlap yürgenliki we hemme yerge ornitilghan kaméralar, chölderep qalghan meschitler, shümshiyip qalghan boway-momaylar körsitilip, chang ping isimlik bir xitay obzorchisining tili arqiliq Uyghur diyarida xitayning dölet térrori siyasitining höküm sürüwatqanliqini teswirleydu.

Chang ping mundaq deydu: "Emeliyette, Uyghurlar qanche 10 yildin buyan xitay hakimiyitining éghir zulumlirigha uchrap kéliwatidu. Xitay qoralliq küchlirining Uyghur diyaridiki élip bériwatqan zorawanliqlirigha a'it bu sin körünüshlirini xitayning döletlik téléwiziye qanalliri özliri tarqatqan. Xitay heqiqeten Uyghurlarni mana mushundaq qoralliq zorawanliqlar arqiliq bashqurup kéliwatidu. Bu körünüshler xitayning 'térrorluqqa qarshi turush' niqabida Uyghurlar üstidin tipik dölet térrorluqi siyasitini dawam qilduruwatqanliqini ispatlap béridu. Xitay bu siyasitini mana emdi xongkongda ijra qilishqa bashlidi. Teywenmu tehditke yoluquwatidu. Bu tehdit qachanla bolmisun bir künliri yawropaghimu yétip kélidu".

Filimda xongkongdiki qarshiliq heriketliri qisturup ötülüp, Uyghur diyaridiki jaza lagérlirining körünüshliri körsitilgendin kéyin, hazir shiwétsiyede yashawatqan lagér shahiti sayragül sawutbay ziyaret qilinidu. Sayragül sawutbay mundaq deydu: "Emdila boyigha yetken Uyghur yash qizlar we aran nepes alidighan momaylarmu lagérlargha solan'ghan idi. Ularning térrorluq bilen héchqandaq alaqisi yoq idi. Ular tok kaltekliri bilen urulatti we herxil usullarda qéyin-qistaqqa élinatti, xorlinatti. Lagérlarda heqiqeten éghir zulum bar."

Filimda dunya Uyghur qurultiyining myunxéndiki ishxanisi körsitilidu. D u q ning programma yitekchisi zumret Uyghur muxbirlargha jaza lagérlirigha a'it süretlerni körsitidu we ulargha jaza lagérliridiki éghir zulumlar toghrisida özliri érishken melumatlarni teqdim qilidu.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan zumret Uyghur yéqinqi mezgillerdin buyan gérmaniye axbarat sahesining jaza lagérliri toghrisida d u q rehberlirini ziyaret qilish salmiqining zor derijide ashqanliqini ipade qildi.

Filimda yene Uyghurlarning béshigha kéliwatqan bu azabliq külpetlerning herbir Uyghur a'ilisige qeder ulashqanliqi eskertilip, buning misali süpitide d u q re'isi dolqun eysa ependining atisi we anisining xitayning jaza lagérida qaza qilghanliqi, uning akisi we inisining iz-déreksiz ghayib bolup ketkenliki dolqun eysaning tili arqiliq izhar qilinidu.

Filimning xatime qismida xitayning chet'elge uzarghan qara qoli heqqidimu toxtilip, dolqun eysaning xitayning saxta oydurmiliri, suyiqesti bilen 21 yildin buyan xelq'ara saqchi-intérpolda tutush buyruqi chiqirilghan bir shexske aylinip qalghanliqi, axiri bu töhmetning bikar qilinip, uning gérmaniye girazhdanliqigha ötkenlikimu bayan qilinidu.

Filim dolqun eysa ependining gérmaniye hökümiti we yawropa ittipaqigha qilghan xitapliri bilen axirlishidu. U mundaq deydu: "Gérmaniye we yawropa ittipaqi xitayning bu zulumlirigha süküt qilmasliqi, héch bolmisa, Volkswagen we Adidas qa oxshaydighan shirketlerning xitay bilen bolghan tijariy hemkarliqigha cheklime qoyushi lazim."

Mezkur filim toghrisida ziyaritimizni qobul qilghan d u q re'isi dolqun eysa ependi bolupmu amérika hökümiti "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni" ni maqullighan we aldinqi hepte tetqiqatchi adriyan zénz xitayning zorawanliq bilen tughut cheklesh siyasitige a'it höjjetni élan qilghandin kéyin, gérmaniye metbu'atlirining Uyghurlar mesilisige bolghan qiziqishining hessilep ashqanliqini tekitlidi.

Toluq bet