Германийәниң хитайни тәрәққият мәблиғи билән тәминлигәнлики барғансери күчлүк қаршилиққа дуч кәлмәктә

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2021-01-13
Share
Германийәниң хитайни тәрәққият мәблиғи билән тәминлигәнлики барғансери күчлүк қаршилиққа дуч кәлмәктә Германийә баш министири ангела меркелниң бейҗиңдики зияритидин илгири тйәнәнмен мәйданида ләпилдәп турған германийә вә хитай дөләт байриқи. 2018-Йили 23-май, бейҗиң.
REUTERS

Германийәниң 2013-йилидин башлап хитайни 503 милйон явро тәрәққият мәблиғи билән тәминләп кәлгәнлики қаттиқ әйибләнмәктә.

12-январ германийәдики тәсири зор гезитләрдин "сүрәтләр" гезити "берлин хитайниң йеңи йипәк йоли қурулушиниң тәрәққиятини мәбләғ билән тәминлигән" намлиқ узун һәҗимлик бир мақалә елан қилди. Мақалида германийә тәрәққият фонди җәмийити хитайға қәрз бәргән 503 милйон яврониң қандақ саһәләргә сәрп қилинғанлиқи тоғрисидики санлиқ мәлуматлар дәлилләр билән ашкариланған болуп, берлин һөкүмити бу сәвәблик қаттиқ тәнқидләнгән.

Хитайниң "йеңи йипәк йоли" қурулушиниң маһийити паш қилинған бу мақалә мундақ җүмлә билән башланған: "дунядики әң чоң бу мустәбит дөләт өзигә қалтис ишәнмәктә. У милйонлиған уйғур мусулманлирини җаза лагерлириға қамиди вә уларни қул қилип ишлитишкә йол қойди. Әнглийә билән 1997-йили түзгән ‹бир дөләттә икки хил түзүм' келишимнамисини чөрүп ташлап, дуняға бәргән вәдисидин йүз ориди. У 2025-йилиға қәдәр қандақла чариләргә мураҗиәт қилип болмисун тәйвәнни бой сундурмақчи болуватиду. Шуниң билән бир вақитта, коммунистик партийә дуня миқясидики тәсир күчини барғансери кеңәйтмәктә. Хитайниң ташқи мунасивәт истратегийәсиниң ядроси ‹йеңи йипәк йоли' қурулуши болмақта."

Мақалида баян қилинишичә, германийә тәрәққият фонди җәмийити 2013-йилидин буян хитайға берип кәлгән 503 милйон явро тәрәққият мәблиғини "йеңи йипәк йоли қурулушиға сәрп қилишқа болмайду" дегән шәрт билән бәргән. Бирақ хитай униң 283 милйон явросини асия вә африқа әллиригә созулған "йеңи йипәк йоли" қурулушиға ишләткән. Буниң ичидә африқада сәрп қилғини 130 милйон явро, асияда сәрп қилғини 152 милйон явро болған. Хитай бу икки қитәдики 17 дөләт билән "йеңи йипәк йоли" қурулушиға мунасивәтлик һәр хил иқтисадий келишимләрни имзалиған. Мәсилән: афғанистан билән 18 милйон явролуқ, бенгал (бангладеш) билән 74 милйон явролуқ, таҗикистан билән 1.3 Милйон явролуқ, өзбекистан билән 36 миң явролуқ келишимләрни түзгән. Мақалида хитай келишим түзгән бу 17 дөләтниң исми вә келишимниң омуми соммиси очуқ баян қилинған.

Берлин һөкүмитиниң бу қилмиши һакимийәт бешидики әркин демократлар партийәси, йешиллар партийәси вә явропа парламентидики консерватиплар партийәсиниң бир қисим әзалириниң күчлүк тәнқидигә дуч кәлгән. Гәрчә бу мәбләғниң хитайға немигә берилгәнлики тоғрисида берлин һөкүмити өзлирини һәрқанчә ақлиған болсиму, парламент әзалирини қайил қилалмиған.

Германийә әркин демократлар партийәсиниң парламенттики әзаси олаф ин дәр бек "сүрәтләр" гезитиниң бу хусустики зияритини қобул қилғанда очуқ қилип: "хитай коммунистик партийәсиниң йеңи йипәк йоли қурулуши қандақтур бир мәрһәмәт қурулуши әмәс, бәлки у кишилик һоқуқ барғансери заваллиққа йүз тутуватқан бир дөләтниң муздәк соғуқ гиополитик тәсириниң аләмгә кеңийишидур" дегән. У йәнә берлин һөкүмитини тәнқид қилип: "һазирға қәдәр билгәнлиримизгә бинаән ейтқанда, федератсийә һөкүмитиниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә пүтүнләй сәл қариши вә хитайниң кеңәймичилик сияситигә қарита истратегийәсидики суслуқлар һәқиқәтән номус қиларлиқ дәриҗигә йәтти, бу германийәниң әхлақий өлчәмлиригә болған ишәнчи йоқитиду" дегән һәмдә һөкүмәтни "баҗ төләватқан герман пуқралирини ихтияри болмиған бир һалда хитай хәлқ җумһурийитигә шерик қилип қоймаслиқ лазим" дегәнләрни тилға алған.

Консерватиплар партийәсиниң явропа парламентидики әзаси мириям лекисман "сүрәтләр" гезитиниң бу һәқтидики зияритини қобул қилғанда хитайниң "йеңи йипәк йоли" қурулуши тоғрисида тохтилип: "аталмиш йеңи йипәк йоли қурулуши һәргизму һәқиқий мәнидики ул әслиһә қурулуши әмәс. У хитай коммунистик партийәсиниң уғрапийәви сиясиәт қурулушидур. Хитай дөләт рәһбириниң башқа дөләтләрдә яратқан сәлбий тәсири, дөләтләрни қәрзгә боғуштин тартип униң һакимийәтлирини черикләштүрүшкичә болған қилмишлири һәммигә аян".

Явропа парламенти ташқи ишлар комитетиниң бир хадими бу һәқтә тохталғанда "германийәниң хитайниң бу бүйүк қурулушини мәбләғ җәһәттин қоллиши, әмәлийәттә мустәбит бир һакимийәтниң җуғрапийәви сиясий арзусини қоллиған билән баравәрдур" дегән. явропа иттипақи хитай-явропа мунасивәтлири комитетиниң рәиси, йешиллар партийәсиниң явропа парламентидики вәкили райинһард бүтикофер болса "германийә федератсийә һөкүмити қанчилик пәрдазлимисақ, у хитайниң җуғрапийәви сиясий қара нийитини әмәлгә ашурушиға мәбләғ җәһәттин ярдәм қилғанлиқини йошуралмайду. Федератсийә һөкүмити һелиһәм бурун қолға кәлтүргән утуқлириниң шерин чүшини тәкрар көрүватиду. Әмма буниң бәдилигә хитай биздин һәссиләп пайда алмақта".

Хитайниң "йеңи йипәк йоли" пиланиниң маһийәттә таҗавузчилиқ характеригә игә икәнликини әскәрткән уйғур зиялийси пәрһат муһәммиди әпәнди, хитайниң бу пиланға маслаштуруп ғәрб әллиридә "куңзи институтлири" арқилиқ идеологийилик таҗавузчилиқниму тәң елип бериватқанлиқини тәкитлиди.

Хәвәрдә илгири сүрүлүшичә, германийә тәрәққият фонди җәмийитиниң хитайға бәргән 500 милйон явролуқ тәрәққият мәблиғи әслидә түрлүк пән-техника саһәсигә, тәрбийәләш орунлириға ишлитилиш шәрти билән берилгән. Бирақ хитай 2016-йилидин етибарән уйғур диярида җаза лагерлирини тәсис қилип милйонлиған инсанни қамиған, хоңкоңда зораванлиқни башлиған һәмдә тәйвән тәһдитини күчәйткән, болупму коруна вабаси хитайдин тарқилип дуняға зор баласи-апәтләрни елип кәлгәндин кейин германийә ахбарат саһәсидә бу мәбләғни қайтурувелиш, хитайдәк мустәбит бир һакимийәтни тәрәққият мәблиғи билән тәминләп униң җинайәтлиригә шерик болмаслиқ идийәлири баш көтүргән. Әмма берлин һөкүмити бу мәбләғниң җайиға ишлитиливатқанлиқини, униң кишилик һоқуқ дәпсәндичилики яки хитайниң "йеңи йипәк йоли" қурулуши билән алақиси йоқлуқини изчил тәкитләп кәлгән.

Бирақ "берлин хитайниң йеңи йипәк йоли қурулушиниң тәрәққиятини мәбләғ билән тәминлигән" намлиқ бу мақалә дәлил-испатлири билән берлин һөкүмитини ялғанчиға айландуруп қойған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт