Mérkil hökümiti Uyghurlar we xongkong mesilisige süküt qilghanliqi seweblik küchlük bésimgha duch kelmekte

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-07-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Gérmaniye bash ministiri anjila mérkil korona wirusi toghriliq sözlimekte. 2020-Yili 18-mart, bérlin, gérmaniye.
Gérmaniye bash ministiri anjila mérkil korona wirusi toghriliq sözlimekte. 2020-Yili 18-mart, bérlin, gérmaniye.
AP

Gérmaniye taratquliri mérkil hökümitining Uyghurlar we xongkong mesilisige süküt qilghanliqi seweblik küchlük bésimgha duch kéliwatqanliqini ilgiri sürmekte.

"Frankfurt mejmu'esi géziti" 6-iyul küni "Gérmaniye, sen néme üchün süküt qilisen?" namliq maqale élan qilip, gérmaniye hökümitining Uyghurlar uchrawatqan zulum we xongkongda yolgha qoyulghan "Dölet xewpsizlik qanuni" gha süküt qilghanliqini qattiq eyiblidi. 7-We 8-iyul künliri gérmaniyediki her xil taratqularda "Gérmaniye néme üchün xitayni qattiq teleppuzda eyibliyelmeydu?", "Gérmaniye özining qimmet qarishigha xiyanet qilalmaydu", "Mérkil xitayning ré'alliqigha yüzlinishi kérek", "Béyjinggha qarita bésimni kücheytish kérek" dégendek türlük témilarda köpligen maqaliler élan qilindi. Bu maqalilerde mérkil hökümitining kishilik hoquq mesilisige tutuwatqan passip pozitsiyisi herxil nuqtilardin tenqid qilin'ghan idi.

"Gérmaniye néme üchün xitayni qattiq teleppuzda eyipliyelmeydu?" namliq maqalide 15 yildin buyan hakimiyet yürgüzüwatqan gérmaniye bash ministiri anjila mérkilning shi jinping textke chiqqandin kéyin gérmaniye-xitay otturisidiki 206 milyard yawroluq iqtisadiy kélishimni közde tutup, xitayni keskin teleppuzda tenqidliyelmeydighan bolup qalghanliqi, bu weziyetning kishilik hoquq organlirining naraziliqini qozghapla qalmay, hakimiyet béshidiki partiye-goruhlarningmu tenqidige seweb boluwatqanliqi bayan qilinidu.

Sotsiyal démokratlar partiyesidin chiqqan yawropa parlaméntining sabiq re'isi martin shuliz yawropa birlikining xitaygha qarita chaqiriqlirida kishilik hoquq mesiliside choqum we éniq agahlandurush bérishni tekitlep: "Eger xitay xelq'ara tertiplerge hörmet qilmisa we xelq'aradiki mes'uliyet hem mejburiyetlirini ada qilmisa, xitay mehsulatlirining bazargha kirishi cheklimige yoluqushi kérek," dégen.

Xitayning gherb qimmet qarishigha séliwatqan tehditliridin qattiq narazi bolghan erkin démokratlar partiyesining rehberliridin kiristiyan linidnér gérmaniye hökümitining kishilik hoquq depsendichilikliri seweblik xitayni qattiq eyiblishi lazimliqini tekitlep: "Bizning xitaygha qarita hazirla jiddiy bir jaza tedbiri qollinishimiz zörür emes, emma gérmaniye hökümiti özining qimmet qarishini mustehkemlesh wezipisining höddisidin chiqishi lazim, biz özimizning qimmet qarishigha xiyanet qilalmaymiz," dégen.

Uyghurlar we bashqa milletler uchrawatqan xitay zulumini gérmaniye hökümitige izchil anglitip kéliwatqan gérmaniyediki kishilik hoquq teshkilatliridin biri "Tehdit astidiki xelqler teshkilati" bolup, teshkilatning diréktori ulrik déliyus ependi bu heqte toxtalghanda mundaq deydu: "Hazir hakimiyet béshida turuwatqan hökümet goya sherqiy türkistanda, xongkongda, tibette néme ishlar boluwatqanliqini héch bilmeydighandek, héch ish bolmighandek qulaq yopurup turuwatidu. Emeliyette teshkilatimiz we d u q ni öz ichige alghan köpligen kishilik hoquq organliri u jaylardiki kishilik hoquq depsendichilikliri toghriliq üzüldürmey doklatlar yollap turuwatimiz. Parlaméntning kishilik hoquq we insaniy yardem komitéti bezi partiyelerning wekillirimu sözlep turuwatidu. Emma hökümet sükütte. Biz buni qobul qilalmaymiz. Teliyimizge hazir bezi chong partiyeler otturigha sekrep chiqishqa bashlidi. Hökümetning hazirqi nachar pozitsiyisining özgirishidin ümid kütüshke bolidu dep qaraymen."

"Mérkil xitayning ré'alliqigha yüzlinishi kérek" namliq maqalide teswirlishiche, xitaygha uzun yillardin buyan alahide dostane mu'amilide bolup kelgen hazirqi hakimiyet béshidiki sotsiyal démokratlar partiyesining xitay siyasitide birdinla özgirish bolghan. Bu partiye 8-iyul öz ichide xitaygha qarshi siyaset turghuzush asas qilin'ghan bir höjjetni testiqlighan. Höjjette "Mérkilning béyjinggha qarita muressechilikining heddidin éship ketkenliki" tilgha élin'ghan.

Höjjette anjila mérkilning "Üzlüksiz zoriyiwatqan iqtisadiy hemkarliq alaqiliri dawamida xitay siyasiy jehettin bizge yéqinlishidu" deydighan bir arzusi barliqi, lékin emdi uning köpükke aylan'ghanliqi eskertilip, sotsiyal démokratlar partiyesining bayanatchisi nils shimidning "Mérkil xanim özining xitaygha bolghan waqti ötken köz qarashliri bilen xoshliship, ré'alliqqa yüzlinishi kérek" dégen sözige orun bérilgen.

Mezkur partiyening mu'awin re'isi gabréla hénrix mundaq dégen: "Xitayning partiye siyasitining qurulmisi mustebit hökümranliqqa tayan'ghan bolghach, bizning erkin démokratik tertiplirimizning tüzülme xaraktérlik reqibidur".

"Gérmaniye özining qimmet qarishigha xiyanet qilalmaydu" namliq maqalide bayan qilishiche, erkin démokratlar partiyesining rehberliridin kiristiyan linidnér "Gérmaniye dolqunliri" radiyosining ziyaritini qobul qilghanda, özining gérmaniye hökümitidin bu yil kéchiktürülgen "Yawropa-xitay yuqiri derijilikler söhbiti" ge qatnashmasliqni telep qilidighanliqi, bu arqiliq xitayning xongkongdiki kishilik hoquq depsendichiliklirige bir inkas qayturushni xalaydighanliqini bildürgen. U sözide xitaygha bolghan qattiq mu'amile seweblik "Zörür tépilsa iqtisadiy ziyan'gha uchrashqimu bolidu" ghanliqini tekitligen.

Gérmaniyening hakimiyet béshidiki partiye-goruhlar arisida barliqqa kelgen mewjut hökümetning sükütlirige qarshi choqanning bir yaxshi bashlinish ikenlikini tekitligen d u q ning programma yétekchisi éwa xanim "Biz mushundaq bolushini arzu qilattuq we aldinqi hepte bérlinda bir hepte barliq partiyelerning parlaménttiki ezaliri bilen körüshüp Uyghurlar uchrawatqan zulumlargha qarita awaz chiqirishni telep qilghan iduq. Buning bir netijisini körgendek bolduq," dédi.

Toluq bet