Gérmaniye taratqulirida xitayning saxta teshwiqati we Uyghurlargha qaratqan qattiqqol siyasetliri tenqid qilinmaqta

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-07-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Bawariye shitatidiki 3 konngzi inistitutini "Uyghurlar üstidin dehshetlik zulum siyasiti yürgüziwatqan xitayning teshwiqatini élip barmaqta" dep eyibligen bawariye parlaméntining mu'awin re'isi markos rindébaxér ependi.
Bawariye shitatidiki 3 konngzi inistitutini "Uyghurlar üstidin dehshetlik zulum siyasiti yürgüziwatqan xitayning teshwiqatini élip barmaqta" dep eyibligen bawariye parlaméntining mu'awin re'isi markos rindébaxér ependi.
Social Media

Amérika hökümitétining 9-iyul Uyghur diyaridiki basturush heriketliri bilen alaqisi bolghan xitay emeldarliri üstidin élan qilghan jazasi gherb metbu'atliridin, jümlidin gérmaniye taratquliridinmu keng orun aldi. 9-We 10-iyul künliri "Zulum chékiwatqan Uyghurlar: amérika xitay siyasetchilirige jaza yürgüzdi", "Amérika yolgha qoyghan jaza tedbirliri Uyghurlarni qoghdash üchündur", "Uyghurlarning shinjangdiki weziyiti: xitay siyasetchiliri amérika teripidin jazagha uchridi" qatarliq köpligen maqale, xewerler arqa-arqidin élan qilinip, diqqet qozghidi.

Emma bu bir qanche künlerdin buyan gérmaniye metbu'atlirida xitay hakimiyitining saxta teshwiqati we uning Uyghurlarni zorawanliq bilen basturushtiki meqsidi toghrisida élan qilinip kelgen zor hejimlik maqalilar kishilerning téximu bekrek diqqet nezirige ulashqan idi.

9-Iyul sin'gapordiki "Konrad-adéna'uwér jem'iyiti" ning rehbiri kiristofér grabtiz élan qilghan "Xitay yer sharidiki küch tengpungliqini üzül-késil özgertmekchi" namliq maqalisining muqeddimiside xitay hakimiyitining saxta teshwiqatini tehlil qilip mundaq deydu: "Xitay teshwiqatning yolini biliwaldi. U pisxéka jehettin ochuq-ashkara hujumgha ötmekte. Biraq u yene birdinla yéqimliq we exlaqliq qiyapetke kiriwalalaydu. Menpe'etige toghra kelgende mulayim, eks teqdirde zalim bolalaydu. Qa'ide boyiche, teshwiqatlar yuqiridin töwen'ge qarap tesir küchini ashurup baridu. Biraq xitayning hazirqi chet'elge qarita yolgha qoyuwatqan teshwiqatliri del eksiche yönilishte bolmaqta. U ichkiy jehettiki zorawanliq bilen tashqiy jehettiki mulayimliqni birleshtürüp, teng élip barmaqta."

"Jenubiy gérmaniye géziti" 9-iyul élan qilghan "Suni léyitip béliq tutush" namliq maqalida mundaq déyilidu: "Xitay kompartiyisining teshwiqatini gheyriy yosunda qollighanlargha qarshi bawariye hökümiti jiddiy agahlandurush berdi. Qarimaqqa ziyansiz körüniwatqan kongzi inistitutlirining arqisida xitay kommunistik hakimiyitining küchlük propaganda apparatliri bar."

Maqale 6-ayning 23-küni élip bérilghan bawariye shitatidiki 3 kongzi inistitutini tekshürüsh netijisige jawaben yézilghan. Bu tekshürüsh bawariye parlaméntining mu'awin re'isi markos rindébaxér ependining telipige bina'en élip bérilghan bolup, u shikayitide bu 3 konngzi inistitutini "Uyghurlar üstidin dehshetlik zulum siyasiti yürgüziwatqan xitayning teshwiqatini élip barmaqta" dep eyibligen. Biraq xiristiyan démokratlar partiyesining sabiq pirizdénti güntér békshitayin "Biz bu inistitutlarning xitayning teshwiqatini qilghanliqini bayqimiduq" dep, uni taqashqa qarshi chiqqan.

Eserning aptori méxa'il stépanék mundaq yazidu: "Men özini eqilliq chaghlap, kommunistik partiyening idé'ologiyesining gherb démokratik döletlirige singip kirishige itibarsiz qarawatqan békshitayin ependige kompartiyening aldamchiliqlirini éniq körsitip béridighan '36 tedbir' diki 'suni léyitip béliq tutush' ni oqup chiqishini tewsiye qilimen. Bu léyighan sudiki béliq özini tutudighan qarmaqqa sel qaraydu. Bu janabar xitay hökümitining lagérliridiki we mejburiy emgek baziliridiki tutqun qilin'ghan Uyghurlarni nezerdin saqit qilmaqta."

Aptor yene shularni tilgha alidu: "Xitayda eng eqelliy kishilik hoquq depsende qiliniwatqanda, oxshimighan qarashtikiler qayta terbiyilesh lagérlirigha soliniwatqan we xususiy hayatining herbir nuqtisi iz qoghlap nazaret qiliniwatqanda, xongkongning weziyiti hem korona kirizisi qoshulup bularning hemmisi üstel üstide op-ochuq turghan bir ehwalda, iqtisadiy menpe'et hemmini közdin yiraq qildi. Men sizlerdin xitay kommunistik partiyesining héchkim bilen shérik bolmaydighanliqini hem héchbir shériki bilen tüzgen toxtamgha emel qilmaydighanliqini chüshinip yétishingizlarni ümid qilimen. Bu inistututlar peqet xitay menpe'eti üchünla xizmet qilidu. Korona kirizisi we bu kirizista xitayning oynighan rolining köpligen kishilerning közini échishigha türtke bolishigha tilekdashmen."

Yéqinda élan qilin'ghan "Uyghurlar özining milliy kimlikini qayturuwélishi kérek" namliq ziyaret xatiriside xitay hakimiyitining Uyghurlargha néme üchün bu qeder qattiq qol siyaset yürgüzidighanliqi muhakime qilinidu. Bu heqtiki so'allargha jawap bergen merkizi bérlindiki "Mérkato xitay tetqiqat inistétuti" ning xitay ishliri mutexessisi kiristin kufér jawabida mundaq deydu: "Muhim seweblerning biri, Uyghurlar xitay pirizdénti shi jinpingning 'bir belwagh, bir yol' istratégiyelik pilanigha eng zor tosalghu bolghuchi küch dep qaraldi. Chünki axirqi bir mezgilge kelgende Uyghurlarning qarshiliq heriketlirining yönilishi xitay zulumigha bolghan naraziliqtin halqip, musteqilliq terepke yüzlendi. Men Uyghurlar 'sherqiy türkistan' dep ataydighan bu zémin'gha axirqi qétim 2011-yili barghan idim. Uyghur musulmanliri mötidil musulmanlar idi. Er-ayalliri barawer idi. Ayallar mekteplerde oqiyalayti. Erler érishken köpligen imtiyazlargha ayallarmu érisheleytti. Emma xitay hakimiyiti ularni 'radikal', 'esebiy diniy unsurlar' dep lagérlargha soliwélip jazalawatidu. Ikkinchi muhim bir seweb, bu tupraqning mol tebi'iy bayliqliridur. Xitay bu bayliqlardin behozur paydilinishqa Uyghurlarning tosalghu bolushini xalimidi."

Xitayning Uyghurlargha yürgüziwatqan qattiq qol siyasitini özining guwahliqi arqiliq ispatlighan we xitayning jaza lagérlirigha a'it yalghan-yawidaqlirining chawisini chitqa yayghan sayragül sawutbay bu heqte toxtalghanda gherb metbu'atlirining Uyghur diyaridiki ré'alliqni bilish üchün özige bolghan qiziqishining barghansiri küchiyiwatqanliqini eskertti.

Gérmaniyening karlsruxé shehride yashaydighan Uyghur ziyalisi enwer ehmet ependi xitayning Uyghurlargha bolghan qattiq qol siyasitining gérmaniyede barghansiri küchlük diqqet qozghawatqanliqini tekitlidi.

Toluq bet