Qazaqistan Uyghurliri ghéni baturning qebriside uni yad etti

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-10-04
Share
Qazaqistan Uyghurliri ghéni baturning qebriside uni yad etti Sherqiy türkistan jumhuriyiti qehrimani ghéni baturning qebrini süpürüp, etrapni tazilidi. 2021-Yili 1-öktebir, qazaqistan.
RFA/Oyghan

Tarixtin melumki, 1949-yili 1-öktebir küni kommunist xitay jumhuriyiti qurulup, köp waqit ötmeyla xitay xelq-azadliq armiyesi qisimliri sowét ittipaqining qollishi bilen Uyghur élige bésip kirgenidi.

Uyghurlar bu künni özliri üchün matem küni qilip békitken bolup, bu küni munasiwiti bilen xitayning eshu waqittiki ishghaliyiti we sherqiy türkistan jumhuriyitini eslishidu. Ene shu kün munasiwiti bilen qazaqistandiki bir top Uyghur yigtbashliri öz sepdashliri bilen birge sherqiy türkistan jumhuriyiti qehrimani gheni baturning qebrisige bérip du'a-tilawet qildi hemde qebrini süpürüp, etrapni tazilidi.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti qehrimani ghéni baturning qebrini süpürüp, etrapni tazilidi. 2021-Yili 1-öktebir, qazaqistan.
Sherqiy türkistan jumhuriyiti qehrimani ghéni baturning qebrini süpürüp, etrapni tazilidi. 2021-Yili 1-öktebir, qazaqistan.

Melumki 1950-yillardin tartip Uyghur élide misli körülmigen teqiblesh heriketliri bashlandi. Shu sewebtin sherqiy türkistan hökümitining köpligen ezaliri we milliy armiye jengchi-ofitsérliri ottura asiya jumhuriyetlirige chiqip kétishke mejbur boldi. Ularning mutleq köp qismi qazaqistan'gha kélip orunlashqanidi. Xelq qehrimani ghéni baturmu ene shularning biridur.

Qazaqistanliq Uyghurlar eyni ene shu sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining ezaliri we milliy armiye jengchi-ofitsérlirini we ghéni baturni xatirilep hem bu jehette her xil pa'aliyetlerni ötküzüshni en'enige aylandurghan.

Uyghur xelqining munewwer perzenti, xelq qehrimani ghéni batur ötken esirning 50-yilliri özbékstanda, andin qazaqistanda yashighan bolup, bu yil uning tughulghinigha 119, wapat bolghinigha 40 yil toldi.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti qehrimani ghéni baturning qebrisige bérip du'a-tilawet qildi. 2021-Yili 1-öktebir, qazaqistan.
Sherqiy türkistan jumhuriyiti qehrimani ghéni baturning qebrisige bérip du'a-tilawet qildi. 2021-Yili 1-öktebir, qazaqistan.

Xewerlerdin melum bolushiche, ghéni baturning axirqi hayati qazaqistanning almuta wilayitige qarashliq emgekchiqazaq nahiyesining ilgiriki sotsiyalistik qazaqistan, hazirqi "Zhanga turmis" yézisida ötken. Ghéni batur 1981-yili wapat bolup, 1982-yili uninggha yadikarliq ornitilghan. Shuningdin buyan her yilliri mezkur yadikarliqni rémont qilish, etrapini awatlashturush ishliri élip bérilip kelgen. Yéqinda, yeni 1-öktebir küni bu yerde shenbilik ötküzülüp, merhumgha atap qur'an tilawet qilindi.

Biz ghéni batur yadikarliqining ornitilish tarixi we uni kütüsh boyiche qilin'ghan ish-pa'aliyetlerdin melumat igilesh meqsitide almuta shehiri sultanqorghan mehellisining bash yigit béshi nizamdin garayéf ependi bilen alaqileshtuq.

Nizamdin garayéf qazaqistandiki Uyghurlarning her qachan özlirining ataqliq dölet we jama'et erbablirini, alimlirini, yazghuchilirini, sen'etkarlirini, milliy qehrimanlirini yad étip kelgenlikini, shu jümlidin xelq qehrimani ghéni baturning ismining pütkül Uyghur xelqige yaxshi tonush ikenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Ghéni batur 1981-yili dunyadin ötkendin kéyin 1982-yili ziyaliylar birliship, shu atimizgha atap bir heykel turghuzush qararigha kélidu. Bu shu waqittiki 'tuski'iz' fabrikisining diréktori tursun paltashéfqa tapshuridu. Heykelni polek xelqining mémarchisi yasap chiqidu. 2011-Yili qazaqistan Uyghur yashlar birliki bu ishni qolgha alidu. 2019-Yili zhanga turmis yézisining yurti, u yerdiki Uyghur, qazaq we bashqa milletler bu teshebbusni yene kötüridu we emgekchiqazaq nahiyesining yigit béshi réhimjan ibdiminofqa chiqidu. U mundaq deydu: 'bu yalghuz silerningla emes, pütkül Uyghur millitining qehrimani' dep nezir ötküzidu. Réspublikiliq, sheherlik yigit bashliri yighilip, buni retlesh qararigha kélidu. Meblegh yighishta bolupmu oblastliq meshrep bégi dolqun raziyéf bu ishni qolgha alidu".

Igilishimizche, 2011-yili tunji qétim ghéni batur yadikarliqini qaytidin ornitish ishliri rishat aznibaqiyéf rehberlikidiki qazaqistan Uyghur yashlar birliki teripidin élip bérilghaniken. Mezkur teshkilat yashlar bilen birlikte xeyrxahliq konsértlirini ötküzüp, meblegh toplisa, exmetjan sherdinof bashqurghan jumhuriyetlik Uyghur medeniyet merkizi we tijaretchiler téxnika, qurulush matériyalliri we bashqilar bilen yardemleshken.

Nizamdin garayéfning éytishiche, ghéni batur yadikarliqida qurulush ishlirini yürgüzüshke bolupmu bilal hoshurof, höjet mehellisi yigit béshining orunbasari toxtaxun xojayéf, zhanga turmis yézisining yigit béshi iminjan hézimof, chimkent shehiridin yarmuhemmet iskenderof we bashqimu millet janköyerliri yéqindin arilashqaniken. Yadikarliqning etrapi qurghaqchiliqtin köp zerdab chekkenliktin dolqun raziyéf bashlighan meshrep ehli we yigitbashliri ittipaqi birliship, 2021-yili séntebir éyidin bashlap bu yerde su chiqirip, etrapni awatlashturush ishlirini yene qolgha alghan we bu ishni kélechektimu dawamliq yürgüzüshke kélishken.

Eyni waqitlarda ghéni batur bilen körüshken we uning a'ilisi bilen qoshna olturghan, hazir almutaning sultanqorghan mehelliside turidighan ataqliq hezilchi-chaqchaqchi sabirjan ghapparof uni eslep, mundaq dédi: "Men ghénikamni 1947-yili yénimizdiki öyge köchüp kelgendin kéyin ariliship yürduq. Ghéni aka égiz, kélishken, küchlük, merd adem idi. Bizning bayriqimiz yötkelgendin kéyin u ademni tuyuqsiz bu yaqqa élip chiqip ketti. Özbékistanning paxtaral terepte igilik diréktori bolup ishlidi. Ömrining axirida némishqidur bu ademni bu yaqqa ewetiptu. Qonayéfqa ikki qétim kirip, sheherdin emes, jenubiy qazaqistanda yer bérip, öy saldi. Aghrip yétip, tügep qaldi. Shuning bilen döngdiki tupraq béshidin orun élip berdi. Ghéni akining heykilini ornitishqa, ölüm ishlirigha tursun aka paltashéf we hashir aka wahidilar nahayiti köp küch chiqardi. Hazirqi yashlirimiz yaxshi. Ghéni akining béshidiki yollarni yasap, nezir-chiraqlarni ötküzüsh oxshash ishlarni qiliwatidu"

Ötken esirning 30-40-yilliri Uyghur élining medeniy hayatida muhim rol oynighan ilghar ziyaliylarning biri téyiphaji sabitofning oghli tonulghan zhurnalist yadikar sabitof ghéni baturni ghuljida 8-10 yashlirida tunji qétim körgenlikini eslep, mundaq dédi: "Aq boz at minip, süser tumaqliq égiz, bestlik bir kishi kélip, bizning öyde méhman boldi. Dadam bilen uzaq mungdashti. Bular 1937-1944-yillarda ürümchide shing shiseyning türmiside bille yatqan iken. Uningdin kéyin men 1966-1967-yilliri tashkentke oqushqa barghanda, bir küni ghéni batur keldi dédi. Men salam bérey dep yügürüp bardim. U 'hajikamning balisighu sen, közüngdin tonuwatimen séni' dep, qolumni qoyup bermey, péshanemdin birni söydi".

Yadikar sabitof 1974-yilliri shu waqittiki "Kommunizm tughi", yeni hazirqi "Uyghur awazi" gézitining qoshumchisi ereb yéziqidiki "Yéngi hayat" gézitide ishlewatqan peytide ghéni baturni yene bir qétim körgenlikini eslidi. Yadikar sabitofning éytishiche, ghéni batur özi bilen bille türmide yatqan shu gézitte ishlewatqan ataqliq terjimanlar tursun deriya we enwer luqmanoflarni körüshke kelgeniken.

Yadikar sabitof ghéni baturning ismini ebediyleshtürüsh boyiche qiliniwatqan ishlar heqqide yene mundaq dédi: "Ghéni aka pütkül angliq hayatini Uyghur xelqining bext-sa'aditi, musteqil yashishigha béghishlighan xelq qehrimani. Shuning üchün qazaqistan xelq yazghuchisi ziya semedi, ataqliq inqilabchi, yazghuchi yüsüpbek muxlisof, mesümjan zulpiqarof ghéni batur heqqide romanlarni, eslimilerni yazghan. Wetendimu yézildi, kéyin ghéni baturlarni u yaqta etimalim cheklewetken bolush kérek, anche yazmidi. Ghéni baturdek baturlarni eslep turush bizning kéyinki ewladning mejburiyiti. Ikki yilning aldida bizning yashlirimiz ghéni baturning qebrini rémonttin ötküzüp, chirayliq bézep, yéqinda shenbilik uyushturup, yaxshi ishlarni qilghanliqini anglidim. Yashlirimiz ghéni baturdek baturlirimizning qehrimanliqini öginishi, ülge élishi kérek. Biz ghéni baturdek baturlirimizdin pexirlinimiz"

Tarixiy pakitlargha qarighanda, ötken esirning 40-yilliri nilqida partlighan azadliq herikitide partizan qoshunlirini bashlap, aldi bilen nilqa, andin ghulja we ili wilayitining bashqimu rayonlirini xitay gomindang eskerliridin azad qilish jengliride qehrimanliq körsetkeniken. Sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghanda, u hökümet ezasi bolup, herbiy sot re'isi wezipisini atqurghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet