Gollandiye parlamént ezasi: "Xitayning Uyghurlargha qiliwatqini xelq'ara qobul qilghan irqiy qirghinchiliq menisige kélidu"

Muxbirimiz erkin
2020-08-27
Share
Martijn-van-Helvert-bekali.jpg Gollandiye parlaméntining ezasi, parlamént tashqi ishlar, mudapi'e we kishilik hoquq komitétining bayanatchisi martéyn fon hélbért(Martijn van Helvert) ependi we lagér shahiti ömer békali ependi axbarat yighinida. 2020-Yili 26-awghust, gollandiye.
Social Media

Gollandiye parlaméntining ezasi, parlamént tashqi ishlar, mudapi'e we kishilik hoquq komitétining bayanatchisi martéyn fon hélbért 26-awghust küni axbarat yighini ötküzüp, xitayning Uyghur nopusini meqsetlik azaytishi xelq'arada birdek étirap qilin'ghan irqiy qirghinchiliq menisige kiridighanliqi, bu ehwalda gollandiye hökümitining xitay bilen normal munasiwet qilmasliqi kéreklikini bildürgen.

Uning tekitlishiche, xitay b d t bashchiliqidiki xelq'ara jem'iyetning Uyghur diyarida sadir boluwatqanliqi ilgiri sürülüwatqan yuqiriqi qilmishni tekshürüshige shertsiz yol qoyushi, gollandiye hökümitige shu nersining éniq bolushi, u xitayda musulman Uyghurlar, xristi'anlar we bashqa az sanliq milletler jazaliniwatqan bir mezgilde uning bilen normal munasiwet qilmasliqi kérek iken.

Gollandiye Uyghur kishilik hoquq fondining sékrétari adiljan abdukérim, lagér shahiti ömer békali qatarliqlar guwahliq bergen axbarat yighini xitay tashqi ishlar ministiri wang yi gollandiyeni ziyaret qilip, bash ministir mark rutté, tashqi ishlar ministiri stéf blok bilen uchrashqan mezgilde ötküzülgen.

Fon hélbért yighinda xelq'ara parlaméntlar'ara xitay ittipaqining bu yil élan qilghan xitayning tughutni cheklep, Uyghur nopusini nishanliq azaytiwatqanliqi heqqidiki doklatini neqil keltürüp mundaq deydu: "Az sanliq milletlerning nopusini meqsetlik azaytish siyasiti xelq'arada birdek qobul qilin'ghan dehshetlik irqiy qirghinchiliq jinayitige kiridu. Xitay b d t bashchiliqidiki xelq'araning shinjangda sadir boluwatqanliqi ilgiri sürülüwatqan yuqiriqi bayanlarni tekshürüshige shertsiz yol qoyushi kérek".

Martéyn fon hélbért 26-awghust radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qilip, özining "Irqiy qirghinchiliq" toghrisidiki yuqiriqi qarashlirini yene tekitlidi. Uning ilgiri sürüshiche, eger xitayning qilmishi "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilinsa, irqiy qirghinchiliqqa qarshi turush xelq'ara ehdinamisige imza qoyghan döletler özlirining ehdinamidiki mejburiyitini ada qilip, xitaygha qarshi heriketke ötüshi kérek iken.

Fon hélbért mundaq deydu: "Shunisi heqiqetki, xitay hökümitining herikiti biz irqiy qirghinchiliq, dep körüwatqan tebirlerge bek yéqin kélidu. Eger amérika irqiy qirghinchiliq bar dése, bizmu xitayda irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqanliqidin söz achalaymiz. Biz hemmimiz irqiy qirghinchiliq ehdinamisige imza qoyghan. Bu ehdinamide irqiy qirghinchiliq yüz berse her bir dölet heriket qollinishi kérek".

Fon hélbért xitay tashqi ishlar ministirigha gollandiye parlaménti bilen söhbet ötküzüp, Uyghur, tibet, xongkong weziyitini muzakire qilishni teklip qilghan. Lékin xitay tashqi ishlar ministiri uning teklipini ret qilghan. U wang yining söhbetni ret qilghanliqigha epsuslan'ghanliqini bildürüp: "Xitay ministiri gollandiyede 2 kün tursimu, lékin parlamént bilen sözlishishke waqit chirishni xalimidi. Méning uning bilen sözlishidighan mesililirim bar idi. Chünki, men xongkong, teywen, falun'gong, Uyghur we xristi'anlarning weziyitidin qattiq endishe qiliwatimen".

Axbarat yighinida guwahliq bergen gollandiye Uyghur kishilik hoquq fondining sékrétari adiljan abdukérim 26-awghust ziyaritimizni qobul qilip, gollandiyediki Uyghurlarning hökümettin kütidighan teleplirini tekitlep ötti. Uning tekitlishiche, gollandiye hökümiti Uyghur mesiliside amérika bilen hemkarlishishi kérek iken.

Adiljan abdukérim: "Gollandiye xitayni musteqil jazalashqa kichiklik qiliwatidu. Hazir Uyghur üchün gep qiliwatqan amérika bolghandin kéyin, héchbolmisa gollandiye amérikaning yénida tursa, yawropa ittipaqida amérikaning yénida turghanlar qanche jiq bolsa, bu xitaygha téximu bésim bolidu. Eng az bu xitayning Uyghurlargha sozghan qolini bir az tartishigha wasite bolidu, dep oylaymen".

Gollandiyediki Uyghurlar 26-awghust wang yigha qarshi gollandiye tashqi ishlar ministirliqining aldida namayish ötküzüp, jaza lagérlirini taqashni, gollandiyediki Uyghurlarning iz-déreksiz yoqap ketken uruq-tughqanlirining iz dérikini bérishni telep qilghan. Adiljan abdukérimning tekitlishiche, ular gollandiye hökümitining gollandiyediki Uyghurlarning 1800 dek iz-déreksiz yoqap ketken uruq-tughqanlirining aqiwitini sürüshtürüshini ümid qilidiken.

Adiljan abdukérim mundaq dédi: "Biz nahayiti konkrét qilip, gollandiyediki Uyghurlarning 1800 din artuq yoqap ketken tughqan we a'ile ezalirining tizimlikini tapshurup bergen. Hazir téximu jiqiyiwatidu, lékin téxi tapshurmiduq. Emma bu 1800 adem nede, eger Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qilmighan bolsang, bular nede, eger jinayet ishligen bolsa jinayitining pakiti nede. Héch bolmisa gollandiyediki Uyghurlarning nedilikini, dep bersimu bir emeliy heriket bolidu".

Tashqi ishlar ministiri blokning wang yi bilen körüshkende mezkur 1800 uruq-tughqanning iz-dérikini sorighan-sorimighanliqi melum emes.

Uning charshenbe küni élan qilghan bayanatida wang yi bilen kishilik hoquqni sözleshkenliki tekitlen'gen bolsimu, lékin yuqiriqi tepsilatlar tilgha élinmighan. Bayanatta uning "Xitayda diniy-étiqadning cheklinishige, bolupmu musulmanlar, xristi'anlar we buddist tibetler buning alahide tesirge uchrighanliqigha diqqet qilghanliqini bildürgenliki" tekitlen'gen.

Wang yining gollandiye ziyaritining küntertipi nahayiti mexpiy tutulghan bolup, fon hélbért hökümetke bu toghrisida yazma telep sun'ghanliqini bildürdi. U 26-awghust ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq deydu: "Ularning némilerni sözleshkenlikige nahayiti qiziqimen. Men bu toghrisida yazma so'al teyyarlap, uninggha bashqa partiye parlamént ezaliriningmu imza qoyushini telep qildim. . Yazma so'alda ularning teywen, xongkong, falun'gongchilar, xristi'anlar we Uyghurlar heqqide némilerni sözleshkenliki, qandaq qarargha kelgenliki, buning aqiwiti qandaq bolidighanliqi sorulup, ularning söhbet xatirisini körüsh telep qilindi. Men yene néme üchün bu ziyaretning mexpiy tutulghanliqi, buni kimning telep qilghanliqlirini soridim. Hökümet soralghan bu so'allargha jawab bérishi kérek. Chünki, bu méning qiziqishimni qozghidi".

Wang yining ziyariti gollandiyediki Uyghurlar xitay bixeterlik organlirining özlirige séliwatqan parakendichilik we tehditlirini tekshürüshni telep qilip, gollandiye edliye ministirliqigha erz sun'ghan mezgilge toghra keldi. Melum bolushiche, gollandiye edliye ministirliqi wang yi gollandiyege kélishning aldida Uyghurlar bilen körüshüp, ularni righbetlendürgen, lékin erzge délo turghuzushni ret qilghan. Edliye ministirliqi mezkur erzning chet'elge chétilidighanliqi, erzni tashqi ishlar ministirliqining diplomatik qanallar arqiliq hel qilishigha yollap bergenlikini bildürgen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet