Америка дөләт мәҗлисидики гуваһлиқ йиғинида уйғурлар мәсилиси нуқтилиқ муһакимә қилинди

Мухбиримиз әзиз
2019-04-09
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америка дөләт мәҗлисидики гуваһлиқ йиғинида уйғур сиясий паалийәтчи рушән аббас ханим гуваһлиқ бәрмәктә. 2019-Йили 9-апрел, вашингтон.
Америка дөләт мәҗлисидики гуваһлиқ йиғинида уйғур сиясий паалийәтчи рушән аббас ханим гуваһлиқ бәрмәктә. 2019-Йили 9-апрел, вашингтон.
RFA/Eziz

Америка дөләт мәҗлиси қармиқидики «шәрқий асия, тинч окян вә хәлқара тор бихәтәрлики комитети» 9-апрел күни чүштин бурун дерксон залида мәхсус гуваһлиқ бериш йиғини ечип, хитайниң инсан һәқлири, демократийә вә қанун арқилиқ идарә қилиш саһәсидики ипадилиригә йәнә бир қетим қарап чиқти.

Бу қетимқи гуваһлиқ бериш йиғиниға кеңәш палата әзаси корий гарднер риясәтчилик қилди. У алди билән сөз елип, 2018-йили рәсмий қанунға айланған «асия ишәнч тәшәббуси қанун лайиһәси» (ARIA) дә ениқ қилип инсан һәқлирини һемайә қилишниң америка ташқи сияситидә муһим орун игилиши тәкитләнгәнликини, шуниң үчүн американиң инсан һәқлири дәпсәндичилики еғир болуватқан шәрқий асия районидики мәсилиләргә йеқиндин көңүл бөлүп келиватқанлиқини баян қилди. Арқидин бу җәһәттики дәпсәндичиликниң йеқинқи әһвалини баян қилишқа тәклип қилинған үч гуваһчини тонуштуруп өтти.

Корй гарднер шу қатарда мәзкур комитетниң һәйәт әзаси, кеңәш палата әзаси едвард маркейни ечилиш нутиқи сөзләшкә тәклип қилди. Едвард маркей нуқтилиқ қилип америка ташқи сияситидә инсан һәқлири мәсилисиниң изчил муһим орун игилиши лазимлиқини сөзләп келип «инсан һәқлирини һимайә қилиш билән америкиниң сиясий, иқтисадий вә һәрбий бихәтәрликини қоғдаш бир-биригә дәхли қиламду? тарих бу тоғрилиқ бизгә ениқ қилип ‹яқ' дәп җаваб бериду» дәп көрсәтти.

Едвард маркей өз сөзидә бу қетимқи гуваһлиқ бериш йиғининиң авазсизларға авазини чиқириш пурсити бериш соруни икәнликини, америка һөкүмитиниңму өзи қилишқа тегишлик болған инсан һәқлирини һимайә қилиш саһәсидә давамлиқ өз бурчини ада қилиши лазимлиқини тәкитлиди. У буниңға улапла нөвәттә хитай һөкүмитиниң юқири пән-техникадин пайдилинип, пүткүл уйғурлар диярини «мәвһум түрмә» гә айландуруп болғанлиқини, аллиқачан милйондин артуқ уйғурниң лагерларға қамалғанлиқини, йәнә келип хитай һөкүмитиниң бу һәқтики реаллиқни ашкарилимақчи болғанларға тәһдит селиватқанлиқини, бу хилдики тәһдиткә учраватқанларниң америкидиму хели көплүкини баян қилди.

Гуваһчиларға сөз қилиш пурсити берилгәндә алди билән уйғур сиясий паалийәтчи рошән аббас сөз елип, өз қериндашлириниң һазир юқири пәллигә чиқиватқан «тәрбийәләш мәркизи» гә йоллаш һәрикитиниң қурбаниға айлиниватқанлиқини, буниң әң муһим сәвәблириниң бири һазир өзиниң америкидики сөз вә пикир әркинлики һәқлирини җари қилдуруп, уйғурларға мунасивәтлик паалийәтләрдә актип болғанлиқидин хитай һөкүмитиниң «өч елиш» койида болуватқанлиқи икәнликини сөзләп өтти. Шуниңдәк мушу қатарда йүзмиңлап лагерларға қамиливатқан уйғурларниң худди өз қериндашлириға охшашла җисманий, роһий вә маддий җәһәттин еғир қийнақларға дуч келиватқанлиқини, бу кишиләр арисида америка пуқраси болған көплигән уйғурларниң нәччә онлап уруқ-туғқанлири барлиқини, җүмлидин бүгүнки гуваһлиқ йиғиниға кәлгән зиба, ришат аббас, зәйнәп аблаҗан қатарлиқларниң һәммисиниңла мушу хилдики һессиятниң саһиблири икәнликини, буниң һазир чәтәлдики барлиқ уйғурларға ортақ икәнликини тәкитләп өтти. У йәнә нөвәттә лагерларға қамиливатқан милйонлиған уйғурниң бирла гунаһи пәқәт уларниң уйғур вә мусулман болғанлиқи икәнликини, уйғурларниң мәдәнийити вә дини саһәсидики барчә мәзмунларниң йоқитиливатқанлиқини, хитай һөкүмитиниң «инсанийәткә қарши җинайәт» дәп тәсвирлиниватқан қәбиһ қилмишлири сәвәблик уйғурларниң һазир бир инсан сүпитидә яшаш һәқлириниңму қалмиғанлиқини сөзләп өтти.

Рошән аббас ахирида америка һөкүмитиниң «йәр шари магнетиски қануни» ни иҗра қилип уйғурлар дияридики сиясий бастурушқа җавабкар болған бир қисим хитай әмәлдарлирини җазалишини, муһакимигә сунулған уйғурларға мунасивәтлик икки қанун лайиһисини мақуллашни, шуниңдәк уйғурлар дияридики зулумни дуняға техиму яхши аңлитиш үчүн әркин асия радийоси уйғур бөлүминиң аңлитиш вақтини бир қатлашни алаһидә тәләп қилди.

Гуваһчилардин хәлқара тибәт һәрикитиниң муавин рәиси бучуң сериң өз сөзидә тибәтләрниң һазир қандақ қисмәтләрни баштин кәчүрүватқанлиқи һәққидә мәлуматлар бәрди.

Бу қетимқи гуваһлиқ беришниң йәнә бир әзиз меһмини бирмадики роһинга мусулманлири тәшкилатиниң рәиси түн кин әпәнди иди. У нуқтилиқ қилип роһинга мусулманлириниң етник җәһәттә қандақ қирғинчилиқларға дучар болғанлиқини сөзләп келип, дуняниң бу ишларға қарита бир әмәлий һәрикәт қоллиниши лазимлиқини тәкитләп көрсәтти.

Гуваһлиқ сөзлиридин кейинки соал сораш бөликидә палата әзаси корий гарднер рошән аббастин «йәр шари магнетиски қануни» ни иҗра қилиш тегишлик болған хитай әмәлдарлириниң исимлики бар-йоқлуқини сориғанда рошән аббас бу исимликниң америка ташқи ишлар министирлиқиға тапшуруп берилгәнликини, униңдики 1-номурлуқ шәхсниң чен чуәнго икәнликини билдүрди. Шуниңдәк уйғурлар дуч келиватқан бастурушни ташқи дуняниң әйибләш мәсилиси һәққидә соал соралғанда америкидин башқа әлләрниң қандақ позитсийәдә болуватқанлиқини қисқичә тонуштуруп өтти.

Йиғин ахирида биз бирма роһинга мусулманлири тәшкилатиниң рәиси түн кин билән айрим сөһбәттә болдуқ. Биз униңдин роһинга қирғинчилиқида хитай һөкүмити қандақ рол ойниған болуши мумкин, дәп сориғанда у хитай һөкүмити буниңдики әң муһим амил, дәп көрсәтти.

«Әлвәттә хитай һөкүмити бу ишта ачқучлуқ рол ойниди. Чүнки биз хитайниң ғайәт зор санда мәбләғ селиватқанлиқини көрдуқ. Улар мушу арқилиқ бизниң земинимизни ютуп кәтмәкчи болуватиду. Бу йәрләрдә болса улар милярдлиқ қиммәт бойичә сода райони ечиш вә шу арқилиқ дөлитимизгә мәбләғ селишни көзлиди. Шуңа бу пул үчүн болуватқан қирғинчилиқтур. Шуниң үчүнму хитай һөкүмити бирма һөкүмити вә армийәси зор күч билән қоллап кәлди. Чүнки мушундақ қилғандила улар бизниң дөлитимизгә техиму көпләп мәбләғ салалайду. Демисиму һазир бу хил мәбләғ селишлар бәкла көпийип кәтти. Шуңа хитай һөкүмити бирманиң сиясий вә һәрбий саһәсидә бәкму ачқучлуқ рол ойнаватиду. Биз һазир буларни бәкму рошән көрмәктимиз.»

Биз йәнә хәлқара тибәт һәрикитиниң муавин рәиси бучуң сериң билән бу қетимқи йиғинда муһим темилардин болған чен чуәнго һәққидә қисқичә сөһбәтләштуқ. Шуниңдәк бир қисим кишиләрниң «чен чуәнго бейҗиңға йөткәп кетилсә ишлар бираз яхши болуп кетиши мумкин» дәп үмид қиливатқанлиқи һәққидә сөз болғанда бучуң сериң хитайда йәрликтики һоқуқдар бир шәхсниң йөткәп кетилиши билән мәркизий һөкүмәтниң сияситидә өзгириш болмайдиғанлиқини алаһидә тәкитлиди

«Алди билән, хитайда йәрликтики бир адәмниң рәһбәрлик орнидин йөткәп кетилиши билән иҗра болуватқан сиясәт өзгирип қалидиған иш болмайду. Һазир болуватқанлар ишлар әмәлийәттә чен чуәнго келиштин бурунла уйғурларниң бешиға келип болған ишлардур. Худди шуниңдәк чен чуәнго тибәт аптоном райондин шәрқий түркистанға йөткәп апирилғандин кейинму у пәқәт хитай даирилириниң уйғурларға зулум селиш сияситини давамлаштуруп иҗра қилди. Мушу хилдики ишларни у тибәттики вақиттиму әйнән қилған иди. Шуңа униң дәвридә бу сиясәтләр тибәттә иҗра болған. Чен чуәнгони башқа җайға йөткәп кәткән тәқдирдиму уйғурлар башқа бир шәхсниң чен чуәнгониңкидин пәрқлиқ болған сиясәтлиригә мәһкум болиду. Әмма бу сиясәтләр җәзмәнки йәнила уйғурларни езиштин башқа характергә игә болмайду.»

Ахирида рошән аббас билән америка һөкүмитини қандақ қилип уйғурлар мәсилисидә техиму кәскинрәк бирәр тәдбир елишқа дәвәт қилиш мумкинлики һәққидә сөһбәтләштуқ. У бу тоғрилиқ сөз болғанда муһаҗирәттики уйғурларниң һазирқи зулум һәққидә көпләп сада чиқиришиниң муһим икәнликини тәкитлиди.

Бу қетимқи йиғинға һәрқайси ахбарат васитилири, америка һөкүмитиниң мунасивәтлик хадимлири вә һәр саһә кишилири қатнашти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт