Amérika dölet mejlisidiki guwahliq yighinida Uyghurlar mesilisi nuqtiliq muhakime qilindi

Muxbirimiz eziz
2019-04-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mejlisidiki guwahliq yighinida Uyghur siyasiy pa'aliyetchi rushen abbas xanim guwahliq bermekte. 2019-Yili 9-aprél, washin'gton.
Amérika dölet mejlisidiki guwahliq yighinida Uyghur siyasiy pa'aliyetchi rushen abbas xanim guwahliq bermekte. 2019-Yili 9-aprél, washin'gton.
RFA/Eziz

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki "Sherqiy asiya, tinch okyan we xelq'ara tor bixeterliki komitéti" 9-aprél küni chüshtin burun dérkson zalida mexsus guwahliq bérish yighini échip, xitayning insan heqliri, démokratiye we qanun arqiliq idare qilish sahesidiki ipadilirige yene bir qétim qarap chiqti.

Bu qétimqi guwahliq bérish yighinigha kéngesh palata ezasi koriy gardnér riyasetchilik qildi. U aldi bilen söz élip, 2018-yili resmiy qanun'gha aylan'ghan "Asiya ishench teshebbusi qanun layihesi" (ARIA) de éniq qilip insan heqlirini hémaye qilishning amérika tashqi siyasitide muhim orun igilishi tekitlen'genlikini, shuning üchün amérikaning insan heqliri depsendichiliki éghir boluwatqan sherqiy asiya rayonidiki mesililerge yéqindin köngül bölüp kéliwatqanliqini bayan qildi. Arqidin bu jehettiki depsendichilikning yéqinqi ehwalini bayan qilishqa teklip qilin'ghan üch guwahchini tonushturup ötti.

Kory gardnér shu qatarda mezkur komitétning hey'et ezasi, kéngesh palata ezasi édward markéyni échilish nutiqi sözleshke teklip qildi. Édward markéy nuqtiliq qilip amérika tashqi siyasitide insan heqliri mesilisining izchil muhim orun igilishi lazimliqini sözlep kélip "Insan heqlirini himaye qilish bilen amérikining siyasiy, iqtisadiy we herbiy bixeterlikini qoghdash bir-birige dexli qilamdu? tarix bu toghriliq bizge éniq qilip 'yaq' dep jawab béridu" dep körsetti.

Édward markéy öz sözide bu qétimqi guwahliq bérish yighinining awazsizlargha awazini chiqirish pursiti bérish soruni ikenlikini, amérika hökümitiningmu özi qilishqa tégishlik bolghan insan heqlirini himaye qilish saheside dawamliq öz burchini ada qilishi lazimliqini tekitlidi. U buninggha ulapla nöwette xitay hökümitining yuqiri pen-téxnikadin paydilinip, pütkül Uyghurlar diyarini "Mewhum türme" ge aylandurup bolghanliqini, alliqachan milyondin artuq Uyghurning lagérlargha qamalghanliqini, yene kélip xitay hökümitining bu heqtiki ré'alliqni ashkarilimaqchi bolghanlargha tehdit séliwatqanliqini, bu xildiki tehditke uchrawatqanlarning amérikidimu xéli köplükini bayan qildi.

Guwahchilargha söz qilish pursiti bérilgende aldi bilen Uyghur siyasiy pa'aliyetchi roshen abbas söz élip, öz qérindashlirining hazir yuqiri pellige chiqiwatqan "Terbiyelesh merkizi" ge yollash herikitining qurbanigha ayliniwatqanliqini, buning eng muhim seweblirining biri hazir özining amérikidiki söz we pikir erkinliki heqlirini jari qildurup, Uyghurlargha munasiwetlik pa'aliyetlerde aktip bolghanliqidin xitay hökümitining "Öch élish" koyida boluwatqanliqi ikenlikini sözlep ötti. Shuningdek mushu qatarda yüzminglap lagérlargha qamiliwatqan Uyghurlarning xuddi öz qérindashlirigha oxshashla jismaniy, rohiy we maddiy jehettin éghir qiynaqlargha duch kéliwatqanliqini, bu kishiler arisida amérika puqrasi bolghan köpligen Uyghurlarning nechche onlap uruq-tughqanliri barliqini, jümlidin bügünki guwahliq yighinigha kelgen ziba, rishat abbas, zeynep ablajan qatarliqlarning hemmisiningla mushu xildiki héssiyatning sahibliri ikenlikini, buning hazir chet'eldiki barliq Uyghurlargha ortaq ikenlikini tekitlep ötti. U yene nöwette lagérlargha qamiliwatqan milyonlighan Uyghurning birla gunahi peqet ularning Uyghur we musulman bolghanliqi ikenlikini, Uyghurlarning medeniyiti we dini sahesidiki barche mezmunlarning yoqitiliwatqanliqini, xitay hökümitining "Insaniyetke qarshi jinayet" dep teswirliniwatqan qebih qilmishliri seweblik Uyghurlarning hazir bir insan süpitide yashash heqliriningmu qalmighanliqini sözlep ötti.

Roshen abbas axirida amérika hökümitining "Yer shari magnétiski qanuni" ni ijra qilip Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturushqa jawabkar bolghan bir qisim xitay emeldarlirini jazalishini, muhakimige sunulghan Uyghurlargha munasiwetlik ikki qanun layihisini maqullashni, shuningdek Uyghurlar diyaridiki zulumni dunyagha téximu yaxshi anglitish üchün erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining anglitish waqtini bir qatlashni alahide telep qildi.

Guwahchilardin xelq'ara tibet herikitining mu'awin re'isi buchung séring öz sözide tibetlerning hazir qandaq qismetlerni bashtin kechürüwatqanliqi heqqide melumatlar berdi.

Bu qétimqi guwahliq bérishning yene bir eziz méhmini birmadiki rohin'ga musulmanliri teshkilatining re'isi tün kin ependi idi. U nuqtiliq qilip rohin'ga musulmanlirining étnik jehette qandaq qirghinchiliqlargha duchar bolghanliqini sözlep kélip, dunyaning bu ishlargha qarita bir emeliy heriket qollinishi lazimliqini tekitlep körsetti.

Guwahliq sözliridin kéyinki so'al sorash bölikide palata ezasi koriy gardnér roshen abbastin "Yer shari magnétiski qanuni" ni ijra qilish tégishlik bolghan xitay emeldarlirining isimliki bar-yoqluqini sorighanda roshen abbas bu isimlikning amérika tashqi ishlar ministirliqigha tapshurup bérilgenlikini, uningdiki 1-nomurluq shexsning chén chu'en'go ikenlikini bildürdi. Shuningdek Uyghurlar duch kéliwatqan basturushni tashqi dunyaning eyiblesh mesilisi heqqide so'al soralghanda amérikidin bashqa ellerning qandaq pozitsiyede boluwatqanliqini qisqiche tonushturup ötti.

Yighin axirida biz birma rohin'ga musulmanliri teshkilatining re'isi tün kin bilen ayrim söhbette bolduq. Biz uningdin rohin'ga qirghinchiliqida xitay hökümiti qandaq rol oynighan bolushi mumkin, dep sorighanda u xitay hökümiti buningdiki eng muhim amil, dep körsetti.

"Elwette xitay hökümiti bu ishta achquchluq rol oynidi. Chünki biz xitayning ghayet zor sanda meblegh séliwatqanliqini körduq. Ular mushu arqiliq bizning zéminimizni yutup ketmekchi boluwatidu. Bu yerlerde bolsa ular milyardliq qimmet boyiche soda rayoni échish we shu arqiliq dölitimizge meblegh sélishni közlidi. Shunga bu pul üchün boluwatqan qirghinchiliqtur. Shuning üchünmu xitay hökümiti birma hökümiti we armiyesi zor küch bilen qollap keldi. Chünki mushundaq qilghandila ular bizning dölitimizge téximu köplep meblegh salalaydu. Démisimu hazir bu xil meblegh sélishlar bekla köpiyip ketti. Shunga xitay hökümiti birmaning siyasiy we herbiy saheside bekmu achquchluq rol oynawatidu. Biz hazir bularni bekmu roshen körmektimiz."

Biz yene xelq'ara tibet herikitining mu'awin re'isi buchung séring bilen bu qétimqi yighinda muhim témilardin bolghan chén chu'en'go heqqide qisqiche söhbetleshtuq. Shuningdek bir qisim kishilerning "Chén chu'en'go béyjinggha yötkep kétilse ishlar bir'az yaxshi bolup kétishi mumkin" dep ümid qiliwatqanliqi heqqide söz bolghanda buchung séring xitayda yerliktiki hoquqdar bir shexsning yötkep kétilishi bilen merkiziy hökümetning siyasitide özgirish bolmaydighanliqini alahide tekitlidi

"Aldi bilen, xitayda yerliktiki bir ademning rehberlik ornidin yötkep kétilishi bilen ijra boluwatqan siyaset özgirip qalidighan ish bolmaydu. Hazir boluwatqanlar ishlar emeliyette chén chu'en'go kélishtin burunla Uyghurlarning béshigha kélip bolghan ishlardur. Xuddi shuningdek chén chu'en'go tibet aptonom rayondin sherqiy türkistan'gha yötkep apirilghandin kéyinmu u peqet xitay da'irilirining Uyghurlargha zulum sélish siyasitini dawamlashturup ijra qildi. Mushu xildiki ishlarni u tibettiki waqittimu eynen qilghan idi. Shunga uning dewride bu siyasetler tibette ijra bolghan. Chén chu'en'goni bashqa jaygha yötkep ketken teqdirdimu Uyghurlar bashqa bir shexsning chén chu'en'goningkidin perqliq bolghan siyasetlirige mehkum bolidu. Emma bu siyasetler jezmenki yenila Uyghurlarni ézishtin bashqa xaraktérge ige bolmaydu."

Axirida roshen abbas bilen amérika hökümitini qandaq qilip Uyghurlar mesiliside téximu keskinrek birer tedbir élishqa dewet qilish mumkinliki heqqide söhbetleshtuq. U bu toghriliq söz bolghanda muhajirettiki Uyghurlarning hazirqi zulum heqqide köplep sada chiqirishining muhim ikenlikini tekitlidi.

Bu qétimqi yighin'gha herqaysi axbarat wasitiliri, amérika hökümitining munasiwetlik xadimliri we her sahe kishiliri qatnashti.

Toluq bet