Heptilik xewerler (15-20-awghust)


2004.08.20
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Almutidiki Uyghur jama'iti ataqliq Uyghur siyasiy pa'aliyetchisi, chet ellerdiki Uyghur herikitining rehberliridin biri yüsüp bék muxlisining wapati bilen qayghugha chömgen künlerde xitay hökümiti qazaqistanning kona paytexti almuta shehride “junggo shinjang medeniyet heptiliki” ötküzgen bolup, buningda Uyghur diyarining sen'iti, milli orp-adetliri, neshiryatchiliqi, sayahet we ijtima'iy-iqtisadiy tereqqiyat ehwali etrapliq hem janliq teshwiq qilin'ghan. Lékin, mezkur medeniyet heptilikide xitay hökümiti özi etirap qilghan Uyghurlarning aptonomiyilik hoquqining ipadisi hésablan'ghan Uyghur tiligha orun bérmigenliki üchün almutidiki Uyghurlarning naraziliqlirini qozghighan.

Xewerlerge qarighanda bu qétimliq medeniyet heptilikide Uyghur milli naxsha-muzikiliri körsitilmigen bolup, imkan qeder shinjangning 47 millet yashaydighan köp milletlik rayon ikenlikini ispatlash muhim nuqta qilin'ghan. Almutidiki Uyghur ziyalilirining bildürüshiche؛ échilish murasimi, sen'et pa'aliyetliri we bashqilarda pütünley xitay tili bilen qazaq, rus tilliri qollinilghan bolup, Uyghur tiligha orun bérilmigen.

Almutidiki Uyghur ziyalilirining inkaslirigha asaslan'ghanda؛ bu qétimqi medeniyet heptiliki yéqinqi 10 yil ichidiki eng chong kölemlik pa'aliyet bolup, ilgiri xitay bilen sowét ittipaqi we yaki qazaqistan arisidiki medeniyet, ijtima'iy-iqtisadi munasiwetlerni öz ichige alghan diplomatiyilik pa'aliyetlerde qandaqla bolmisun xitaylar özliri yétishtürgen Uyghur rehbiri kadirlargha melum rewishte yuqiri orun bérilgen bolsa, bu qétim bu ehwalda özgirish yüz bérip, Uyghur aptonom rayonluq kom partiye komitétining teshwiqat we idé'ologiyige mensup emeldari mezkur medeniyet heptilikining rehberlikini zimmisige alghan. Uyghur siyasiy küzetküchiliri, buni xitayning yéqinqi waqitlardin buyanqi Uyghur siyasitidiki özgirish bilen munasiwetlik dep qarimaqta. Ularning qarishiche؛ buningdin xitayning öz siyasitini tamamen qattiq qolluqqa özgertkenlikini körüwélishqa bolidiken.

Amérika tashqi ishlar ministiri kolén powél washingtonning gu'antanomoda tutup turuluwatqan Uyghurlarni xitaygha qayturup bermeydighanliqini bildürgendin kéyin, xitay da'irlirining naraziliqi qozghalghan. Xitay tashqi ishlar ministirliki düshenbe küni bayanat élan qilip, béyjingning washingtonning tutqunlar mesilisini estayidil bir terep qilip, térorchi küchlerge xata signal bérip qoymasliqini ümid qilidighanliqini bildürgen. Xitay terep yene bu tutqunlar qoyup bérilgendin kéyin ularning derhal xitaygha qayturulushini telep qilghan. Lékin, amérika terep ularni uchinchi bir döletke ewetishni oylishiwatqanliqini bildürgen.

Amérika Uyghur jemiyiti, dunya Uyghur qurultiyi qatarliq teshkilatlar washingtonning bu qararini qarshi alidighanliqini bildürdi shuning bilen her qaysi memliketlerdiki Uyghur jama'etchilikimu buningdin razi bolghanliqlirini otturigha qoyushti.

Xewerlerge qarighanda bu yil 1-ayning 2-küni xoten jama'et xewpsizliki da'irliri teripidin qolgha élin'ghan xotenlik dini ölüma abdul exet barat mexsum yéqinda xoten xelq sot mehkimisi teripidin 5 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan. Unin'gha “medris échip bala oqutush, diniy tebliq qilish qatarliq qanunsiz diniy pa'aliyetler bilen shughullan'ghan” dégendek jinayetler artilghan.

74 Yashliq abdul exet barat mexsum 4 qétim türmige tashlan'ghan bolup, u, 30-yillardiki xoten inqilabining rehbiri, ataqliq tarixchi we siyasiy erbab muhemmed imin bughraning jiyeni iken. Abdul exet mexsum 1958-yili bughraning “sherqi türkistan tarixi” namliq kitabini saqlighanliqi üchün bir qétim türmige tashlan'ghan iken.

Sherqi türkistan inqilabiy milli birlik sépining re'isi yüsüp bék muxlisi ependining wapati munasiwiti bilen dunya Uyghur qurultiyi gérmaniyining miyunxen shehride 14-awghust küni mewlut murasimi ötküzdi. “Milli körüsh “ meschitide ötküzülgen mezkur murasimgha köpligen türkler, Uyghurlar we bashqa musulmanlar qatnashti. Dunya Uyghur qurultiyining bash katipi dolqun eysa mewlut ehlige muxlisi ependining küresh hayatidin melumat berdi.

Yaponiye bilen xitayning putbol musabiqisida xitayning yéngilip qélishi bilen qozghalghan qarshilishishlar dawamlashmaqta. 15-Awghust küni 4 neper yaponiye ichki ishlar kabinét ministiri bilen 58 neper parlamént ezasi tokyodiki 2-dunya urushi qurbanliri qebristanliqtin ziyaret qilghan. Bu ehwal bilen xitay terep qattiq naraziliq bildürdi.

Xitayning sabiq bash ministiri lipéng 1989-yilidiki ti'en`enmén oqughuchilar herkitini qanliq basturush weqesining déng xi'a'opingning buyruqi boyiche bolghanliqini bildürüsh arqiliq özini aqlighan. Lipéngning bu pikri uning “emeliyet” namliq jurnalda élan qilin'ghan “yoldash déngxi'a'opingni xatirilesh” namliq maqaliside ipadilengen iken.

Amérika prizdénti gorji bush düshenbe küni amérika armiyisining yawropa we sherqi asiyadiki 70 ming kishilik qisimini qayta orunlashturidighanliqini jakarlidi. Bu amérikining 2-dunya urushidin kéyinki, zor kölemlik herbiy tertipke sélishi bolup hésablinidiken.

Ottura asiya döletlirining gherip döletliri bilen bolghan herbiy munasiwetliri janlanmaqta. 17-Awghust küni en'giliyining 150 ge yéqin eskiri qazaqistan qisimliri bilen birlikte élip bérilidighan herbiy manéwirgha qatnishish üchün qazaqistan'gha yétip kélip, birleshme manéwir ötküzdi.(Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.