Һәптилик хәвәрләр (28-январ 2 - феврал)


2006.02.03

Буш : америкиниң узун муддәтлик пилани дуняда мустәбитликкә хатимә бериш

Америка президенти җорҗи буш 31-январ күни дөләт мәҗлисидә америка пуқралириға а дөләт әһвали һәққидә нутуқ сөзлигәндә америкиниң ички –ташқи әһвали җүмлидин ташқи сиясити һәққидә тохтилип, америкиниң дуняда демократийини давамлиқ илгири сүридиғанлиқини тәкитләп, америкиниң узун муддәтлик пилани дунядики мустәбитликкә хатимә бериш дәп көрсәткән.

Буш сөзидә йәнә иран мәсилиси, ирақ мәсилиси вә башқиларниму тилға алған болуп, ирақ мәсилисидә у америкиниң ирақтин қошун чекиндүруш вақит җәдвилини тилға алмиған һәмдә қошун чекиндүрушни сиясәтчиләр әмәс бәлки һәрбийләр қарар қилидиғанлиқини тәкитлигән. У сөзидә америкиниң оттура шәрқтин алидиған нефитини 2025-йилиға кәлгәндә 75% азайтидиғанлиқини билдүргән, буш иқтисадий мәсилиләр һәққидә тохталғанда, хитайни америкиниң "йеңи риқабәтчиси" дәп атиған һәмдә америкиниң иқтисадий күчиниң йәнила күчлүк икәнликини әскәрткән. Бушниң нуқти хәлқара җәмийәтниң зор диққитини қозғиди. Униң нутқи америкидики көплигән кишиләрниң қарши елишиға еришкән болсиму, әмма йәнила бир қисим сиясийонларниң тәнқидигә учриди.

Америка дөләт мәҗлисидә хитайдики кишилик һоқуқ вә интернет мәсилиси һәққидә гуваһлиқ бериш йиғини өткүзүлди

1- Феврал күни америка дөләт мәҗлиси әзаси том лантосниң тәшәббуси билән хитайдики кишилик һоқуқ вә интернет мәсилиси бойичә гуваһлиқ бериш йиғини өткүзүлди. Америка дөләт мәҗлисиниң кишилик һоқуқ комитети тәрипидин ечилған йиғинда том лантос әпәнди америкидики әң чоң интернет ширкәтлириниң хитайниң демократийә вә кишилик һоқуқни дәпсәндә қилишиға шерик болуватқанлиқини тәнқид қилди.

Бу йиғинда йәнә хәлқара кәчүрүм тәшкилати, чегрисиз мухбирлар тәшкилати қатарлиқ хәлқаралиқ тәшкилатларму хитайниң инсан һоқуқи вә мәтбуат һоқуқини дәпсәндә қиливатқанлиқини тәнқид қилған. Хитайниң интернет издәш торлиридики " демократийә, кишилик һоқуқ" дегәндәк 1000 дин артуқ ибарини өзлири үчүн хәтәрлик дәп чиқиривәткәнлики көрситилгән. Әлвәттә, уйғурларниң интернет мәсилисиму шундақ болуп, уйғурларниң сиясий һоқуқиға аит мәзмунлар қамал қилинғанлиқи билдүрүлмәктә.

Қәшқәрдә уйғурлар өй-маканлиридин айрилмақта

Уйғурларниң қәдимий дияри һесаблинидиған қәшқәргә пойиз қатниғандин буян бу җайдики хитайларниң нопуси тез сүрәт билән ашмақта. Қәшқәрдин келиватқан инкасларға қариғанда, уйғурларниң нопуси бурун 90 % тин үстүн болған қәшқәрдә хитай нопуси шиддәт билән артип, шәһәр аһалисиниң йеримидин ешип кетишкә қарар йүзләнгән.

Уйғур елидә шәндоң қатарлиқ өлкә содигәрлири үстүнлүкни игилимәктә.

Хитай мәтбуатлириниң хәвәр қилишичә, уйғур аптоном райониға мәбләғ салған хитай өлкилириниң ширкәтлири ичидә, уйғур аптоном райони ком партийә секритари ваң лечүәнниң юрти һесаблинидиған шәндоң өлкисиниң вә йәнә җеҗаң, гуаңдоң өлкилириниң содигәрлириниң мәбләғлири үстүнлүкни игилигән. Булар асаслиқи көмүрчилик, електир енергийиси, тоқумчилиқ қатарлиқ саһәрләрни игилигән болуп, омумий мәбләғ 24 милярд йүәнгә йәткән икән.

Уйғур елиниң әтрапида

Афғанистан: Афғанистанни қайта қуруш мәсилисидә әнгилийиниң пайтәхти лондонда өткүзүлгән хәлқаралиқ йиғинда афғанистанға икки милярд доллар ярдәм қилинидиғанлиқи билдүрүлди. Америка афғанистанға әң коп ярдәм қилған дөләт болуп, америка 2006-йилида бир милярд доллар ярдәм қилидиғанлиқини, әнглийә болса, үч йил ичидә 850 милйон доллар беришни қарар қилған. Хитай дипломатийә министири ли җавшиң хитайниң 2006-йили афғанистанға 10 милйон доллар ярдәм қилидиғанлиқини җакарлиған, демәк хитайниң беридиған пули америка вә әнгилийә билән селиштурғили болмайдиған дәриҗидә аз икән.

Қирғизистан; Қирғизистан даирилири бу дөләттики тәшкиллик җинайәтчиликкә зәрбә бериш ишлириға көңүл бөлмәктә, қирғизистан баш министири феликис қулоп 1-феврал күни қирғизистан сақчи вә җамаитигә тәһдид селиватқан тәшкиллик җинайәтчиликкә қаттиқ зәрбә бериш һәққидә буйруқ елан қилған. Йәнә бир тәрәптин һәр қайси һакимийәт қатламлири вә һәрбий –сақчи саһәси үстидә тәртипкә селиш ишлириму күчәйтилмәктә.

Өзбекистан; Өзбекистан өктичиләрни җазалашни давамлаштурмақта, өктичи тәшкилат " қуяш нури партийисиниң рәһбири сәнҗәр өмәроп үстидин сот ечилди. Өзбекистан һөкүмити уни җәмийәт тәртипини бузғанлиқ вә башқилар билән әйиблигән.

Иран; Америка, әнгилийә, франсийә, русийә , хитай қатарлиқ б д т бихәтәрлик кеңишигә әза бәш дөләт һәм германийә иранниң ядро мәсилисини бихәтәрлик кеңишидә һәл қилишқа қошулди, хәлқара атом енергийиси оргиниму йиғин ечип, бу мәсилини қандақ һәл қилиш һәққидә музакириләрни давамлаштурмақта,

Мисир; Мисирниң 1300 киши чүшкән " салам 98" намлиқ бир парахоти қизил деңизда чөкүп кәткән болуп, уларниң көпинчиси мисирлиқлар икән. Бу йеқиндин буян йүз бәргән әң чоң деңиз вәқәси болуп һесаблинидикән. (Үмидвар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.