Heptilik xewerler (11 – 17 – noyabir)


2006.11.17
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Sherqiy türkistan jumhuriyiti xatirilendi

12-Noyabir küni 1933-yili qeshqerde sabit damollam rehberlikide, 1944-yili ghuljida elixan törem bashchiliqida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining xatire künliridur. 12-Noyabir küni 1945-yili elixan törem rehberlikidiki jumhuriyet hökümiti teripidin resmiy dölet bayrimi qilip bekitilgen bolup, ili, tarbaghatay we altaydin ibaret üch wilayet xelqi uni töt yil ötküzüshke érishken.

20-Esirning 30-yillirida pütün Uyghur diyari boyiche milliy azadliq inqilabi qozghaldi. 1934-Yilining béshigha kelgende ürümchidin bashqa jaylarning hemmisi qozghilangchilar qoligha ötti hemde 1933-yili 12-noyabir küni qeshqerde sabit damollam bashchiliqida sherqiy türkistan islam jumhuriyiti tesis qilindi. Mezkur jumhuriyet alte ay mewjut bolup, sowét ittipaqining arilishishi hem ma jongying qisimlirining hujumi astida yoq qilin'ghan bolsimu, lékin, u özining asasiy qanuni, dölet belgisi, dölet bayriqi hem döletchilik apparatlirini berpa qilip, Uyghurlarning jumhuriyetchilik we milletperwerlik pikirlirining küchiyishige asas boldi.

1944-Yili 8-ayda nilqida ghéni batur, fatix baturlar bashchiliqidiki qozghilangchilar milliy azadliq heriketning oqlirini qayta atti, shu yili 7-noyabir küni ghulja qozghilingi partlap, 12-noyabir küni sherqiy türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümitining qurulghanliqi jakarlandi. Bu hökümet taki 1949-yili 10-ayghiche mewjut bolup, yene shu sowét-xitay hemkarliqi netijiside emeldin qalduruldi.

12-Noyabir jumhuriyet küni munasiwiti bilen amérika qoshma shitatliri, gérmaniye, shiwitsiye, norwigiye, gollandiye qatarliq gherb memliketliri, türkiye, qazaqistan, qirghizistan qatarliq türk jumhuriyetliri shuningdek awstraliyidiki Uyghur teshkilatliri, Uyghur jama'iti türlük shekilde xatirilesh pa'aliyetliri ötküzdi. Her yili sherqiy türkistan jumhuriyitini xatirilesh Uyghurlarning en'eniwi pa'aliyetlirining birige ge aylandi.

Wang léchü'en qazaqistanni ziyaret qildi

Uyghur aptonum rayoni partkom sékritari wang léchü'en 13- noyabirdin 15-noyabirghiche qazaqistanni ziyaret qilghan bolup, uning bu qétimqi qazaqistan ziyariti Uyghur aptonom rayoni bilen qazaqistanning soda, banka, ijtima'iy, ma'arip, sayahet we siyasiy sahelerde hemkarliqini kéngeytishni meqset qilidiken.

Wang léchü'enni prézidént nursultan nazarbayéw, mu'awin bash ministiri mesümop, tashqi ishlar ministiri toqayéw qatarliqlar qobul qilghan bolup, wang léchü'en bu qétimqi ziyaritide Uyghur aptonom rayoni siyasiy kéngishining qazaq re'isi esqet kérimbaynimu özi bilen birge élip barghan iken.

Xitay da'iriliri Uyghur aptonom rayonining türmiliridiki jinayetchilerning nisbitini ashkarilidi

Xitay hökümet axbarat wasitisi hésablinidighan tengri tagh torining 17-noyabirdiki uchuridin melum bolushiche, Uyghur aptonom rayonidiki türmilerde yétiwatqan jinayetchilerning mutleq köp qisimini az sanliq milletler teshkil qilidu.

Uyghur aptonom rayonluq türme bashqurush idarisining mesuli wang eygo "shinjang Uyghur aptonom rayonidiki barliq türmilerdiki barliq jinayetchilerning 64% tin köprekini az sanliq millet jinayetchiliri teshkil qilidu" dep ashkarilighan. Lékin, u jinayetchilerning terkibi heqqide toxtalmighan bolup, siyasiy sewebler bilen türmige tashlan'ghanlar heqqide héch néme démigen.

Közetküchilerning qarishiche, köp sandiki Uyghurlar siyasiy sewebler bilen türmige tashlanmaqta we ölümge höküm qilinmaqta.

Mesud sebirining "niyazqiz romani" ning arqa körünishi

Uyghurlarning 20-esirde ötken meshhur siyasiyoni, Uyghur milletperwerlik we meripetperwerlik herikitining asaschiliridin biri mes'ud sebiri bayquzi eyni waqitta Uyghur diyari we xitaygha tonulghan siyasiyon bolupla qalmastin belki, körünerlik yazghuchi idi. U özining körgen heqiqiy weqeliri asasida "niyazqiz" romani we dramisini yazghan.

Niyazqiz dramisi 40-yillarda ürümchi sehniside oynalghan bolup, xelq ichide küchlük tesir qozghighan idi. Bu eserde bir Uyghur qizining mejburi halda bir xitay bilen toy qilishining aqiwiti sözlen'gen. 30-40-Yillarda xitay herbiy-siyasiy emeldarlirining Uyghur ayallirini mejburi xotun qiliwélish hem xalighanche basqunchiliq qilish ishliri köpiyip ketkenliki üchün, 1946-yili xelq général jang jijongdin xitay herbiy –siyasiy da'irilirining bu xil qilmishini toxtitishni telep qilghan idi.

Uyghur éligha kelgen xitay ishchilirining sani köpeymekte

Xitay axbarat wasitilirining ashkarilishiche, gerche Uyghur élide nöwette 3 milyon'gha yéqin ishsiz kishi bolsimu, bu yil Uyghur aptonom rayonigha xitay ölkiliridin kélip ishligen ishlemchilerning sani 2 milyon'gha yetken.

Türkiye ichki ishlar ministiri abdulqadir aqsu xitayni ziyaret qildi

Türkiye ichki ishlar emeldari abduqadir aqsu béyjingda ziyarette bolup, xitay xewpsizlik ministirlikining bashliqi ju yongkang bilen körüshüp, xitay bilen türkiyining térrorizmgha qarshi ortaq küresh qilidighanliqi heqqide kélishim hasil qilghan. Ju yongkang türkiyining xitayning zémin pütünlükige hörmet qilip kelgenlikini shundaqla türkiyide turup xitayni bölüshke tirishiwatqanlargha purset bermigenliki üchün rehmet éytidighaliqini bildürgen . Bu abdulqadir aqsuning ministir bolghandin buyanqi 3 yil ichide uning 3-qétimliq xitay ziyariti bolup hésablinidu.

Nur bekri qosh tilliq ma'aripni ilgiri sürüshni telep qildi.

Xitay hökümitining Uyghur élige teyinligen emeldari nur bekri, xoten wilayitide qosh tilliq ma'aripni, qilche ikkilenmestin ilgiri sürüsh bilen birge radi'o - téléwiziye xizmitini alahide kücheytishni otturigha qoyghan.

Nur bekri qosh tilliq ma'aripni kücheytishni jümlidin xitay tilida oqutushni yeslidin hetta bashlan'ghuch mektepning töwen yilliqidin bashlashni telep qiliwatqan xitay emeldaridur. Gérmaniye téléwiziyisi maw zédongni "chong diktator " dep atap programma tarqatti gérmaniyidiki meshhur téléwiziye qanili z d f teripidin ishlen'gen "chong diktator" namliq höjjetlik filim tamashibinlarning diqqitige sunulghan bolup, 45 minutluq bu filimde, bundin 30 yil ilgiri, yeni 1976 – yili 9 – séntebir küni ölgen xitay xelq jumhuriyitining qurghuchisi we re'isi maw zédongning hayat pa'aliyetliri ekis ettürülgen. "Maw zédung 20 – esirde yashap ötken dunyadiki üch chong diktatorning biri we eng wehshisi " dep teriplen'gen.

Xitay saxta markilar amérika-xitay sodisigha tesir yetküzidu

Amérika awazi radi'osining xewer qilishiche, hazir xitayni ziyaret qiliwatqan amérikining soda ministiri gotiris ependi 'hazir xitayda yamrap ketken saxta markiliq mal etkeschiliki amérika-xitay soda munasiwitige éghir tesir yetküzmekte' dégen. (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.