Heptilik xewerler (3 – 9 – mart)


2007.03.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Rabiye qadir 8-mart ayallar bayrimi munasiwiti bilen söz qildi

8-Mart küni xelq'ara ayallar bayrimidur, qazaqistan, qirghizistan qatarliq bir qisim döletlerdiki Uyghur teshkilatliri ayallar bayrimini kütüwélish murasimliri ötküzgen. Bu munasiwiti bilen dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye qadir chet eller we Uyghur élidiki barliq ayallarni tebriklidi.

Xelq'ara kechürüm teshkilati ablikim abduréyimning salametlik ehwali heqqide toxtaldi.

Bash shitabi london'gha jaylashqan xelq'ara kechürüm teshkilatining 8 - mart küni élan qilghan bayanatigha qarighanda, dunya Uyghur qurultiyining re'isi we Uyghur insan heqliri pa'aliyetchisi rabiye qadir xanimning 3- oghli ablikim abduréyimning salametlik ehwali intayin nachar iken.

Inkaslargha qarighanda, ablikim abduréhim 2007 yili 28- yanwar yépiq halda sotlan'ghan bolup, uninggha" döletni aghdurushqa urunush", "milliy bölgünchilik", " rabiye qadirgha intérnét arqiliq uchur yollash" qatarliq jinayetler artilghan iken.

Melum bolushiche, ten jazasi tüpeylidin, ablikim abduréhimning salametliki intayin nacharlashqan bolup, xelq'ara kechürüm teshkilati ablikimning nachar salametlik ehwalning uning hayatigha xewp tughdurushi mumkinlikini körsetken.

Amérika tashqi ishlar ministirliqi kishilik hoquq doklati élan qildi

Amérika tashqi ishlar ministirliqi seyshenbe küni 2006-yilliq yer shari kishilik hoquqi weziyitining ehwali heqqide doklat élan qildi. Doklatning xitaygha da'ir 62 betlik qismida xitay, xongkong, makaw we tibetning kishilik hoquqi ehwali ayrim - ayrim tilgha élindi shundaqla Uyghurlarning diniy, medeniyet jehette kemsitishke uchrawatqanliqi we siyasi öktichilerning basturuliwatqanliqi ilgiri sürüldi.

Doklatta "da'iriler Uyghur aptonom rayonida atalmish 3 xil küchler, dep atilidighan térrorizm, bölgünchilik we diniy esebiylikke qarshi nezerbend qilish, xalighanche tutqun qilishning her xil métodlirini qollanmaqta" dep körsitilgen.

Doklatta yene eskertilishiche, junggo da'iriliri yéqinqi yillarda "tarixiy pakitni burmilidi we kishilerni milliy bölgünchilikke küshkürtti," dégen bahanilar bilen Uyghurche edebiyat –sen'et eserlirini weyran qilghan shundaqla "qeshqer edebiyati" zhornilining tehriri küresh hüseyinni 2005 - yili mezkur zhornalda bölgünchilikke küshkürtidighan hékaye élan qildi, dep solighan.

Isma'il tiliwaldi béyjingda muxbirlargha söz qildi

3-Aynin 9-kuni xitayning ikki yighini jeryanida béyjingdiki xelq sariyida muxbirlarni kütüwélish yighini échilip, Uyghur aptnom rayonining re'isi isma'il tiliwaldi söz qilghan, u sözide shinjang weziyitining muqim,milletler ittipaq bolushtek chong yaxshi weziyette ikenlikini körsitish bilen sherqiy türkistan namidiki Uyghur siyasiy heriketlirige qattiq zerbe bergenliki we uni dawamlashturidighanliqini tekitligen.

Isma'il tiliwaldi sözide " hazir shinjangning ittipaq muqim weziyiti téximu mustehkemlenmekte, sherqiy türkistan térrorchi küchlirining pa'aliyet da'irisi barghansiri kichiklimekte, chünki yaxshi ademler barghansiri köpiyip, yaman ademler barghansiri azlimaqta " dep bildürgen. Emma, chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri isma'il tiliwaldining sözlirige reddiye bérip, xitay da'irilirining Uyghurlarning insan hoquqliri we démokratik hoquqlirini depsende qiliwatqanliqidin shikayet qilmaqta.

Uyghur aptonom rayon wekilliri ikki chong yighinda hasharni toxtitishni telep qilmidi

Béyjingda échilghan ikki chong yighin jeryanida Uyghur aptonom rayon wekilliri ishqa orunlashturush pursetliri, dawalinish, muhit, qosh tilliq oqutush mesililiri qatarliq köpligen mesililerni otturigha qoyghan bolup, xitay hökümet axbarat wasitiliri bu heqte türlük uchurlarni élan qildi. Emma, közetküchiler bu yighin jeryanida birer wekilning Uyghur élida téxi hazirghiche yürgüzülüwatqan heqsiz emgek yeni "hashar" mesilisi heqqide toxtalmighanliqini otturigha qoymaqta. Gerche, ilgiri da'iriler hasharni toxtitidighanliqini bildürgen bolsimu, lékin qeshqer, aqsu qatarliq bir qisim wilayetlerning yéza-qishlaqlirida bu xil emgek türlük shekilde yenila dawamliship, dehqanlarni azaplimaqta iken.

Aqsuda diniy zatlar siyasiy jehettin terbiyilendi

Uchurlardin qarighanda, aqsu wilayitide el-jama'et arisida inawiti bar 150 neper diniy zat yighiwélinip terbiyilesh élip bérilghan. Terbiyilesh jeryanida ulargha xitay kompartiyisining rehberlikini qobul qilish we shinjang ezeldin junggoning bir qismi idi dégen uqumni qobul qilish toghrisida shuningdek xitayning diniy we milliy siyasetliri heqqide terbiye bérilgen iken.

Yaponiye közitish sistémilirini kéngeytip xitayning herbiy heriketlirige bolghan nazaretni kücheytmekchi

Birleshme agéntliqining tokyodin bergen xewirige qarighanda, yaponiye xitayning herbiy heriketlirini nazaret qilishini nishan qilghan bir éléktir-maginitliq közitish üskünisi yasap chiqishni pilanlawatqan iken. Buningdin tokyoning béyjingning herbiy hazirliqlar kéngeymichilikige jiddiy mu'amilide boluwatqanliqini körüwalghili bolidiken. Chünki xitay bu yilliq herbiy xamchotini ötken yilidikidin ashurghan bolup, buningdin asiya tinch okyan döletliri tehdid hes qilmaqta.

Qazaqistan bilen xitay su mesiliside birlikke kélelmidi

Nyuyork waqit gézitining 8 ‏- mart almatadin bergen xewirige qarighanda, qazaqistanning almata shehiride, merkizi asiyaning ékologiyisi we teqdiri heqqide ilmiy muhakime yighini échildi. Bu yighinda, qazaqistan bilen xitay arisidiki su mesiliside pikir birliki hasil qilinmidi. Ili deryasi mesilisi bu ikki dölet arisidiki chong mesile bolup, xitay ili süyini boghuwélish bilen balqash kölining süyi azlap ketken, qazaqistan kelgüsi su mesilisidin ensireydiken. (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet