Heptilik xewerler (3 - iyuldin 9 - iyulghiche)


2010-07-09
Share

2009- Yilidiki "5- iyul  ürümchi weqesi" ning bir yilliqi munasiwiti bilen dunyaning her qaysi jayliridiki Uyghurlar xitaygha qarshi naraziliq namayishi uyushturdi.

4- Iyul yekshenbe küni, yawropa elliride yashawatqan  Uyghurlar dunya uyghür qurultiyining teshkillishi bilen fransiye paytexti parizhgha yighilip " 5- iyul ürümchi weqesi" ning bir yilliqini eslep ötti.

Namayishqa 150 etrapida Uyghur qatnashti. Ular yawropadiki gérmaniye, en'gliye, shwétsariye we gollandiye qatarliq döletlerdin  fransiye paytexti parizhgha yighildi. Namayish parizhdiki éyffél tömür munari aldida élip bérildi.

Yaponiyidiki Uyghur jama'itimu 4- iyul yekshenbe küni tokyoda namayish qilip, Uyghurlargha erkinlik telep qildi.

"5- Iyul weqesi"ning bir yilliqi bilen xitaygha qarshi uyushturulghan namayishlar yene,  awstraliye, amérika, kanada, gérmaniye, norwégiye shiwétsiye, türkiye  qatarliq döletlerdimu her xil shekilde élip bérildi.

5- Iyul  amérika paytexti washin'gtondiki namayishqa uyghür milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanim özi yitekchilik qildi.

"5 - Iyul ürümchi weqesi"ning bir yilliqi munasiwiti bilen gollandiye we finlandiyilerdimu keng kölemlik namayishlar ötküzüldi.  Kanadaning toronto shehiride shéhitlerning rohigha atap xetme qur'an oquldi.   Qirghizistan Uyghur ittipaqimu "5 - iyul weqesi" ni xatirilesh pa'aliyiti ötküzdi.


Xelq'ara Uyghur kishilik hoquq we démokratiye fondi jem'iyiti aqsaray aldida 5 - iyul weqesini xatirilesh pa'aliyiti élip barmaqta.

Pa'aliyet  körgezme sheklide 5- iyul aqsaray aldidiki baghchida bashlan'ghan idi. Pa'aliyet uyushturghuchiliridin biri zubeyre xanimning bildürüshiche, körgezmige 5 - iyul weqesige a'it 400 parchidin artuq süret qoyulghan. Süretlerge in'gliz tilida chüshendürüsh bérilgen.
 Bu pa'aliyetni washin'gton etrapidiki Uyghur jama'iti wekilliri, bolupmu Uyghur xanim - qizliri her küni nöwetliship, melum mezgilgiche dawamlashturidiken.

Amérika: " xitay hökümiti Uyghurlargha yardemla emes, muhimi qarar qilish hoquqi bérishi kérek"

Amérika dölet mejlisining xitay ishliri ijra'iye  komitéti 6- iyul doklat élan qilip,  amérika hökümitini 5 - iyuldin kéyin türmige tashlan'ghan Uyghurlarning iz - dérikini élishqa  chaqirdi.

Komitét yene,  amérika hökümitini 5- iyuldin kéyin tutulghan Uyghurlarning qoyuwétilishi üchün xitaygha bésim ishlitishke chaqirghan.

Komitét doklatida, xitayning Uyghur élige qaratqan tereqqiyat pilanliri üstidimu toxtalghan. Doklatta, Uyghurlargha yalghuz iqtisadiy yardemla emes, eng muhimi rayonning ishlirida qarar qilish hoquqi bérilishi kéreklikini tekitligen.
Doklatta ilgiriki tereqqiyatlardin Uyghurlarning behrimen bolalmighanliqi eskertilgen.
 
Doklat amérika dölet mejlisi we hökümitige sunulghan. Doklatta xitay bilen bolghan alaqilerde bu mesililerning tilgha élinishi teshebbus qilin'ghan.
Türkiye parlaméntida 5 - iyul ürümchi weqesi heqqide muxbirlarni kütüwélish yighini ötküzüldi

Türkiye milletchi partiye wekilliri "5  - iyul ürümchi weqesi" ning bir yilliqi munasiwiti bilen axbarat élan qilip, xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush heriketlirini eyibleydighanliqini bildürdi. 

Yighin 5- iyul türkiye parlaméntida échildi. Yighinni milletchi heriket partiyisi mu'awin bashliqi memet ekichi, memet shandir we atilla qaya ependiler chaqirdi.

Parlamént ezasi memet ekichi ependi mundaq dédi: " biz milletchi heriket partiyisi bolush süpitimiz bilen, xitay hökümitini kishilik hoquqqa we démokratik heriketlerge hörmet qilishqa, sherqiy türkistandiki xitay eskerlirining Uyghurlargha qoral küchi ishlitishini tosushqa chaqirimiz. "

Memet ekichi ependi yene, birleshken döletler teshkilati we dunyadiki barliq kishilik hoquq teshkilatlirini xitaygha bésim ishlitishke chaqirdi.  

Türkiye parlaméntidiki omumiy yighinida Uyghurlar heqqide teklip otturigha qoyuldi

6-  Iyul türkiye parlaméntining omumiy yighinida ikki neper parlamént ezasi söz qilip, Uyghur mesilisi heqqide teklip otturigha qoydi.

Yighinda,  türkiye parlamént ezasi réshat doghru we memet ekiji ependiler söz qilip, türkiye hökümitining Uyghur siyasitini tenqid qildi. Ular türkiye hökümitini ürümchide konsulxana échishqa, Uyghurlarning türkiyige kélishige asanliq yaritip bérishke chaqirdi. Milletchi heriket partiyisi türkiye parlaméntidiki 3 - chong öktichi partiyidur.

Mezkur parlamént ezalirining nutuqliri dölet téléwiziyisi TRT 3- qanalida neq meydandin tarqitildi.

Ürümchide Uyghurlar olturaqlashqan mehelliler chéqilmaqta

Ürümchi shehirining tengritagh we saybagh rayonidiki Uyghur mehelliliri chéqilip, Uyghurlar tarqaqlashturulushqa bashlighan. Mezkur mehelliler "su, tok we  tebi'iy gaz esliheliri yürüshleshmigen" dégen sewebler bilen chéqilghan.
Shinxu'a torida körsitshiche,  ürümchi shehirining tengritagh we saybagh rayondiki kona öyler chéqilip, texminen 200 ming ahale bashqa jaylargha köchürülidiken. Bu qurulush türige 30 milyard yüen meblegh sélin'ghan bolup, chéqish we köchürüsh 5 yil ichide tamamlinidiken.

 Xewerde otturigha qoyulushiche, tengritagh rayonidiki Uyghurlar zich olturaqlashqan "xéyjasen"  yeni "tashbulaq" mehellisidiki 1500 a'ile bu yil yazda köchürülidiken.

Xitay da'iriliri qedimiy qeshqerdimu chéqip-yötkesh qurulushi élip barmaqta. Ürümchidiki Uyghur mehellirini chéqip-yötkesh qurulushining 2009- yildiki " 5- iyul weqesi" din kéyin yolgha qoyulushi közetchilerni ejeplendürmekte.

Ilham toxti "5 - iyul"ning bir yilliqi munasiwiti bilen amérika awazi radi'osida söz qildi

Béyjingdiki musteqil tetqiqatchi, dotsént ilham toxti  amérika awazi radi'osining ziyaritini qobul qilip, Uyghur weziyiti heqqide toxtaldi.

Ilham toxti sözide, nöwette Uyghurlarda, "hökümetke , armiyige, saqchigha we xenzulargha ishenmeslik" keypiyatining höküm süruwatqanliqini bildürgen. U, 5 - iyulda ölgen xitay puqralirining metbu'atlarda keng teshwiq qilin'ghanliqini, emma 5 - we 7 - iyullarda ölgen Uyghurlarning peqet xewer qilinmighanliqini yene bir qétim tekitligen. U, béyjingda échilghan "shinjang xizmiti yighini" heqqide toxtilip, : "shinjangdiki mesile, pul kemlik mesilisi emes, belki pulni nege ishlitish we pulni qandaq bölüshüsh mesilisi " dep körsetken.
Ilham toxtining bu qétimqi sözliri xitay intérnét sehipiliride keng kölemde munazire qilinmaqta.
 

Ürümchi saqchi da'iriliri renggi we derijisi oxshashmaydighan "waqitliq turush guwahnamisi" tarqatqan.


Shinxu'a agéntliqida körsitishiche, bu nöwet ürümchide tarqitilghan waqitliq turush guwahnamisi 3 xil bolup, birinchisi ürümchide "waqitliq turush guwahnamisi" ikkinchisi"qisqa muddet turush guwahnamisi" üchinchisi "uzun muddet turush guwahnamisi" dep atilidiken. Aldinqisi kök renglik, ikkinchisi yéshil renglik, kéyinkisi qizil renglik iken.

Xewerde neqil qilishiche, ürümchide nöwette 520 mingdin artuq aqma nopus olturaqlashqan bolup, renglik waqitliq turush guwahnamiliri bularni bashqurushqa qulayliq yaritip béridiken.
Xitay da'iriliri " 5 - iyul ürümchi weqesi" din kéyin yaqa yurtluq Uyghurlarning ürümchide turushini qiyinlashturidighan qanun maqullighan idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet