Heptilik xewerler (23-iyundin 29-iyun'ghiche)

Muxbirimiz erkin
2018.06.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
erkin-asiya-radiosi-yengi.jpg Erkin asiya radi'osi Uyghur bölümi heptilik xewerliri
Photo: RFA

Amérika chén chüen'goni jazalishi mumkin

Amérikining xelq'ara diniy erkinlik ishliri bash elchisi sam brownbek aq sarayning diniy erkinlikini depsende qiliwatqan xitay emeldarlirini jazalashni telep qilghan. Browénbek bu heqtiki mexsus teklipni yéqinda aq saraygha tapshurghan.

“Washin'gton pochtisi” gézitining 28-iyun ashkarilishiche, bu tekliptiki birinchi nishan Uyghur diyaridiki xitay kompartiye sékrétari chén chu'en'go iken.

Xewerde eger mezkur teklip qobul qilinsa prézidént tramp obama dewridiki “Magnitiskiy kishilik hoquq qanuni” ning alaqidar maddilirigha asasen dölet ishliri ministirliqi bilen maliye ministirliqigha memuri buyruq chüshürüp, diniy étiqad erkinlikini depsende qilghan xitay emeldarlirining banka hésabati we bashqa bayliqlirini tonglitishni buyruydiken.

Mezkur qanun 2017-yili dékabirda birmadiki rohin'ga musulmanlirigha qirghinchiliq yürgüzgen bir qisim générallargha hemde béyjing sheherlik saqchi idarisining bashliqigha tetbiqlan'ghan idi.

B d t da “Yighiwélish lagérliri” ni taqash telep qilindi

25‏-Iyun küni b d t kishilik hoquq kéngishining yighinida gérmaniyediki tehdit astidiki milletler teshkilatining wekili söz qilip, kishilik hoquq kéngishining Uyghur élidiki lagérlarni taqash mesiliside derhal tedbir qollinishini telep qilghan.

Mezkur teshkilatning wekili “Xitay hökümiti bir yildin artuq waqittin béri Uyghur élida bigunah kishilerni tutqun qilip ularni idiye özgertish lagérlirigha solimaqta. 2017‏-Yili aprél éyidin bashlap nechche yüz minglighan Uyghur mejburiy tutqun qilinip, intayin nachar shara'itlarda we qéyin-qistaqlarda idiye özgertishke mejburlanmaqta. Uyghur a'ililer weyran qilindi. Minglighan kishi yoqap ketti we eng az dégende 10 ming kishining u orunlarda ölgenliki ispatlandi,” dégen.

Mezkur yighinning 27‏-iyun künidiki muzakiriside yawropa ittipaqi, gérmaniye, en'gliye, shiwétsiye qatarliq döletler Uyghur diyaridiki “Yighiwélish lagérliri” ni mexsus tilgha élip, bu lagérlarni taqashni telep qilghan.

Xitay ürümchidiki Uyghur ahalilirini éniqlashqa kirishken

Yéqinda xitay da'irilirining “Ürümchi shehiridin sirtqa éqip ketken nopuslarni éniqlash” toghrisidiki bir mexpiy höjjiti ashkarilandi. “Ürümchi sheherlik nopus mulazimet ishxanisining 2018. 6‏-Nomurluq” mezkur höjjiti bu yil 4‏-ayda tarqitilghan.

Höjjette, ürümchi nopusidiki ahalilerning kimlikini qayta tizimlap, “Ikkilik kod” qoyulghan sezgür a'ililer tizimlikidiki puqralarning ürümchi sirtida turuwatqan yaki chet'elge chiqip ketken a'ile ezalirini éniqlash telep qilin'ghan.

Höjjette körsitilishiche, a'ile ezalirining medeniyet sewiyesi, nikah ehwali, qan tipi, er-ayallarning bille yashash nisbiti, ata-anisining ehwali qatarliq uchurlar toluq éniqlinip, her bir a'ile ezasigha shexsiy arxip turghuzulidiken.

“Xelq'ara qelemkeshler jem'iyiti” naxshichi ablajan ayupning qoyuwétilishini telep qildi

Yéqinda “Xelq'ara qelemkeshler jem'iyiti” bayanat élan qilip, xitay da'irilirini Uyghur yash naxshichi ablajan ayupni qoyup bérishke chaqirghan.

Mezkur organ bayanatida ablajan ayupning öz pikiri we köz qarashlirini tinchliq bilen otturigha qoyghanliqi üchün qanunsiz tutqun qilin'ghanliqi, uning derhal we shertsiz qoyup bérilishi telep qilin'ghan.

Ablajan ayup bu yil 15‏-féwral küni tutqun qilin'ghan idi. “Xelq'ara qelemkeshler jem'iyiti” dunyaning herqaysi jayliridiki ezalirini özi turushluq döletlerdiki xitay elchixanilirigha we xitay re'isi shi jinpinggha mektup yollap, ablajan ayupning nöwettiki ehwalini sürüshtürüshke chaqirghan.

Bayanatta yene uning qeyerde ikenlikini, xitay hökümitining uning salametlikige kapaletlik qilishni we adwokat bilen körüshüshige ruxset qilishni telep qilghan.

Yawropa parlaméntida Uyghur mesilisi muzakire qilindi

26‏-Iyun küni yawropa parlaméntida “Tehdit astidiki insanlar: yüzminglighan Uyghurlar xitay lagérlirida azab chekmekte” namliq muhakime yighini ötküzüldi.

Yighin'gha yawropa parlaméntining mu'awin re'isi fabiyo massimo ependi tebrik sözi ewetken. Tebrik sözide mundaq déyilgen: “Échinishliq yéri shuki, xitay 100 minglighan Uyghurni jaza lagérlirigha solap, ménge yuyush we qiynash wasitilirini qollinip, ularning milliy we islamiy tuyghulirini yoqitishqa urunuwatidu. Lékin xushallinarliq yéri-biz xitayning bu mustebit qilmishlirigha qarshi birlikte heriket qiliwatimiz.”

Yighinda yawropa parlaménti bilen kataloniye parlaméntining ezasi ramon tirémosa “Xitayning insan qélipidin chiqqan basturush we teqiblirige lenet oquydighanliqi” ni bildürüp, “Biz birge küresh qilip, dunyani özgertimiz,” dégen. Yighinda yene mutexessisler bilen pa'aliyetchiler Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide doklat bergen.

Qaraqash nahiyeside jeset bir terep qilish orunlirining qurulghanliqi melum boldi

Uyghur élining qeshqer, xoten rayonlirida jeset bir terep qilish orunlirining taki kentlerge qeder kéngiyiwatqanliqi ashkarilandi.

Bu xil orunlarning qaraqash nahiyesidiki bezi yézilarda 4-5 kentke birdin tesis qiliniwatqanliqi, lékin chinibagh ahaliler rayonidek bezi jaylarda her bir kentke birdin qurulghanliqi melum boldi.

Bir kent amanliq mudirining bildürüshiche, qaraqashtiki bu jeset bir terep qilish orunlirining qurulushi bultur 7‏-ayda bashlan'ghan. U jeset bir terep qilish orunlirining “Yighiwélish lagérliri” tesis qilinip 4 aydin kéyin qurulushqa bashlighanliqini bildürdi.

Bezi közetküchiler jeset bir terep qilish orunlirining bu derijide téz we keng kölemde qurulushini lagérlarda jan üzgenlerni yeng ichide bir terep qilishning charisi dep qarisa, yene beziler diniy zatlar qalmighachqa jeset uzitish ishlirining hökümet xadimlirigha yüklinip qalghan dep qarimaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.