Heptilik xewerler (25-awghusttin 31-awghustqiche)

Muxbirimiz irade
2018-08-31
Élxet
Pikir
Share
Print
Erkin asiya radi'osi Uyghur bölümi heptilik xewerliri
Erkin asiya radi'osi Uyghur bölümi heptilik xewerliri
Photo: RFA

Amérika dölet mejlisi tramp hökümitini xitayning Uyghurlarni basturushigha qarshi tedbir qollinishqa chaqirdi

Amérika awam palatasi bilen kéngesh palatasining 17 neper ezasi 28‏-awghust küni, amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo we maliye ministiri stiwén mnuchin'gha imzaliq mektup yézip, Uyghurlarni basturushta we yighiwélish lagérlirigha qamashta rol oynighan xitay emeldarliri we xitay shirketlirini jazalashni telep qildi. Ular mektupta amérika hökümitini "Yer shari magnétski qanuni" ni arqiliq Uyghur aptonom rayonida yüz bériwatqan "Kishilik hoquq krizisi" ni hel qilishqa chaqirdi.


Mektupta Uyghur élining partkom sékrétari chén chüen'godin bashqa yene, Uyghurlarni basturushta roli bar dep, qaralghan 7 neper xitay emeldarining ismi tilgha élin'ghan. Ular xitay merkizi birliksep bölümi 9‏-idarisining diréktori xu lyenxé, Uyghur aptonom rayonluq partkomning mu'awin sékrétari sün jinlong, Uyghur aptonom rayonining re'isi shöhret zakir, bingtu'enning qomandani péng jyaruy, Uyghur aptonom rayonluq birliksep bölümining bashliqi shawket imin we Uyghur aptonom rayonluq siyasiy-qanun komitétining sékrétari ju xeylün qatarliqlarni öz ichige alidiken. 

Kent sékrétari: ata-anisi terbiyeleshke ekétilgen balilar "Perishtiler mektipi" de oqumaqta

Muxbirimiz igiligen melumatlardin ashkarilinishiche, kériye nahiyiside ata-anisi tengla yighiwélish lagérgha ekétilgen balilar "Perishtiler mektipi" dep nam bérilgen yataqliq daril'étamlargha orunlashturulghan.

Xadimlardin birining melum qilishiche, atalmish "Perishtiler mektipi" din kériye nahiyiside ikkisi bar bolup, buningda 4 yash bilen 18 yash arisidiki 3 mingche bala ata-ana méhri we terbiyisi hemde a'ile muhitidin mehrum halette yétishtürülmekte.

Kériyede bu atalmish "Perishtiler mektipi" din bashqa nahiye baziri ichide bir daril'étam, yétim-yésirlar orni bar bolup, uninggha 4 yashtin kichik balilar orunlashturulghan. Bu ikki atalmish "Perishtiler mektipi" ning biri kériye nahiye bazirida, yene biri bolsa kériyening yéngi'awat yézisigha yasalghan.

Ata-ana méhri, terbiyisi we a'ile muhitidin ayrilip qélishning bu balilarning oqushi we turmushigha qandaq konkrét qiyinchiliqlarni élip kelgenliki, rohiy dunyasigha qaysi derijide ziyan-zexmetlerni séliwatqanliqi alaqidar terepler arisida küchlük endishe peyda qilmaqta. 

Bérmudadiki Uyghurlargha pasport bérildi

2009-Yili gu'entanamodiki herbiy türmidin qoyup bérilip, bérmudagha orunlashturulghan xélil mamut, abdulla abduqadir, ablikim turaxun we salahidin abdul'ehed qatarliq töt Uyghurgha aridin toqquz yil ötkende, yeni 27-awghust küni bérmuda pasporti tarqitip bérilgen. Shuningdin buyan ularning qanuniy salahiyiti bolmasliq tarixi axirlashqan.

Bérmudadiki Uyghurlar özlirining bérmudagha kelgendin kéyinki sergüzeshtliri üstide toxtilip: "Biz Uyghurlarning térrorchi emes, belki xitayning zulumigha uchrawatqan bir xelq ikenlikini emeliy herikitimiz bilen ispatliduq" dédi.

Eyni waqitta amérika hökümiti bu Uyghur mehbuslarni "Xata waqitta, xata orunda qolgha chüshüp qalghan, ular düshmen jengchisi emes" dep türmidin qoyup bergen hemde bérmudagha yerleshtürgen idi.

Toqsu nahiyisining yultuzbagh baziridiki 20 meschittin on biri chéqiwétilgen

Qeshqer we xotenlerde "Meschitlerni ixchamlash" namida élip bériliwatqan meschit chéqish dolquni aqsu wilayiti tewesidimu dawam qilmaqta. Muxbirimizning eng yéqinqi éniqlashliridin melum bolushiche, toqsu nahiyisining yultuzbagh bazirida bar bolghan 20 meschittin 11 meschit chéqiwétilgen. Bazar ichidiki chéqiwétilgen qedimiy meschitlerdin topa'ériq we gülbagh meschitlirining ornigha xitay qurulush shirketliri ahaliler olturaq binasi salghan.

Dunya Uyghur qurultiyi aliy rehbiri rabiye qadir xanim bu heqtiki bayanatida, Uyghur rayonida mewjut meschitlerning Uyghurlarning esirlerdin buyanqi medeniyet mirasliri ikenliki, bügün bu meschitlerning zor bir qismining chéqilish we taqilishtek qismetke duch kélishi bilen birlikte mana mushu meschitlerde tebligh anglighan we ibadet qilghan 3 milyon'gha yéqin Uyghurning nöwette yighiwélish lagérlirida ikenlikini ilgiri sürdi.

"Xitay merkizi birliksep bölümi" ning Uyghurlargha qarshi qiliwatqan heriketliri diqqet qozghidi

Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki amérika-xitay iqtisad we bixeterlik komitéti yéqinda "Xitay merkizi birliksep bölümi" ning dölet ichi we sirtidiki pa'aliyetliri heqqide mexsus doklat élan qildi. Mezkur komitét xitay hökümitining merkizi birliksep bölümi we uning 9-ishxanisi arqiliq öz bésim siyasitini chet'ellerde yashawatqan Uyghur jama'itige kéngeytish üchün heriket qiliwatqanliqini bildürdi.

Amérika-xitay iqtisadiy we bixeterlik komitéti mu'awin re'isi karolin barsolomiw radiyomizgha bergen yazma bayanatida "Béyjingning Uyghurlargha qiliwatqan zulumi hem shundaqla erkin asiya radi'osi muxbirlirining yurtidiki a'ile tawabi'atlirining xitay hökümitining nishanigha aylinishi, ularning amérikidiki we bashqa jaylardiki Uyghurlarni jimiqturushqa urunushi qatarliq misallar xitay merkizi birliksep bölümining xaraktérini we uning xitay ichi we sirtidiki öktichilik heriketlirini ujuqturushni meqset qilidighanliqini toluq namayan qilip bermekte" dédi. 

Uyghur élide yolgha qoyulghan lagérlar a'ililerni weyran qilip, balilarni yétim qilmaqta

Uyghur élide yolgha qoyulghan lagérlar dunyada ashkarilan'ghanséri u peyda qilghan échinishliq ijtima'iy aqiwetlermu bir-birlep otturigha chiqmaqta. Bu hepte türkiyede yashawatqan Uyghurlardin béliqiz hebibulla ziyaritimizni qobul qilip, ürümchide tutqun qilin'ghan yoldishi hesen awudin we iz-dérikini alalmaywatqan qizi sekine heqqide melumat berdi.

Béliqiz hebibulla xanimning éytishiche, xitay da'iriliri uning ürümchide qalghan yoldishi hesen awudunni 2017-yili 1-aprél kechqurun öyidin tutup ketken. Béliqiz xanim shundin buyan emdila 3 yérim yashqa kirgen qizi sekinedinmu xewer alalmaywatqan bolup, u balisiningmu da'iriler teripidin yighiwélin'ghan bolushi mumkinlikini éytti. 

Hazir türkiyede yashaydighan, qeshqer wilayiti yeken nahiyisi yeken baziriliq bolghan turghunjan tursunmu özining ayali we balilirining tutqun qilin'ghanliqini éytti. U 2014-yili iyunda tiriklik yoli izdep türkiyege kelgendin kéyin xitay hökümiti uning ayali we baliliri hemde uruq-tughqanlirini 2015-yili 9-aydin bashlap tutqun qilishqa bashlighan.

Turghunjanning 4 oghli bolup yéqinliri we bezi tonushliridin xewer tépishiche, xitayning ichkiri ölkiliride tirikchilik qiliwatqan chong oghli 23 yashliq abdushükür turghunni da'iriler gu'angju shehiridin adem ewetip tutup kelgen. Ikkinchi oghli alimjan turghun yeken bazarda tutqun qilin'ghan.

Turghunjanning ayali arzugül tursun we oghulliri 7 yashliq seypulla we 5 yashliq mujahit bilen birlikte yeken nahiye igechi bazar 9-kenttin tutup kétilgen. Turghunjan da'iriler uning ayali arzugülni 2015-yili 11-ayda balilardin ayrip, "Yighiwélish lagéri" gha élip ketkendin buyan balilarning hazir nediliki, ölük-tiriklikidinmu xewer alalmay kelmekte iken.

Toluq bet