Kelgüsidiki güllinish: amérika we yawropaning hind-tinch ‍okyandiki hemkarliqi

Muxbirimiz eziz
2022-02-28
Share
Kelgüsidiki güllinish: amérika we yawropaning hind-tinch ‍okyandiki hemkarliqi Amérika prézidénti jo baydin 2022-yili 2-ayning 24-küni washin'gtonda rosiyening ukra'inagha tajawuz qilishi toghrisida nutuq sözlidi.
AFP

Amérika prézidénti jow baydénning “Her birimizning kelgüsi, shuningdek dunyaning kelgüsi hindi-tinch okyan rayonining erkin we ochuqluqigha qarashliq” dégen bu yeküni 2022-yili féwralda élan qilin'ghan “Amérika hökümitining hindi-tinch okyan istratégiyesi” namliq doklatta alahide yer alghan idi. Shuningdin kéyin bu doklat herqaysiy axbarat wastilirining, shuningdek oxshimighan sahening zor diqqitini qozghidi. Doklatta bayan qilinishiche, tinch okyan qirghaqliridin hindi okyan boylirighiche bolghan bu rayonda dunya nopusining yérimidin köpreki yashawatqan bolup, dunya iqtisadining üchtin ikki qismi hemde dunyadiki yette küchlük herbiy sistéma makanlashqan bu ghayet zor rayon amérika xelqini üch milyondin köprek xizmet orni bilen teminleydu. Yene kélip bu rayondin kélidighan hemde biwaste amérika tupriqigha sélinidighan meblegh alliqachan 900 milyard amérika dolliridin éship ketken bolup, amérika hökümitining bu rayonni “Kelgüsidiki güllinish we bixeterlikning achquchi” dep atishi bikar emes idi.

Doklatta körsitilishiche, amérika hökümitining bu rayon bilen bolghan bu qeder chongqur alaqisi ikki esir ilgirila tiklinip bolghan. Ikkinchi dunya urushi mezgilide bolsa bu xil baghlinish yenimu bir qedem ilgiriligen halda mustehkemlen'gen. Shu sewebtin nöwette bu rayon teweside körülüwatqan türlük özgirishler amérika hökümitining bu heqtiki istratégiyesige biwaste tesir körsitidiken. Nöwette xitay hökümitining bu rayonda iqtisad, diplomatiye, herbiy we téxnika wastilirini ishqa sélip öz tesirini kéngeytishi, shuning bilen birge ularning teywen qatarliq bir qisim jaylarni bozek qilishqa urunuwatqanliqi, mahiyette amérika hökümitining bu da'iridiki shérikliri we ittipaqdashlirini éghir ziyanlargha uchratmaqta iken. Mana mushu xildiki bir qatar mesililer 28-féwral chüshtin burun chaqirilghan bu heqtiki tor muhakime yighinida yene bir qétim tepsili qarap chiqildi.

Washin'gton shehridiki eng chong aqillar merkezlirining biri bolghan “Amérika gérmaniye marshal fondi jem'iyiti” ning sahibxanliqida uyushturulghan bu qétimqi muhakime yighinida aldi bilen mezkur jem'iyetning re'isi xezér kunléy (Heather A. Conley) Xanim alahide échilish nutqi sözlidi.

U rosiye hökümitining ukra'inagha hujum qilishidin gep bashlighan halda nöwette amérika hökümitining yawropa siyasitide tüplük özgirishning körülüwatqanliqini, shuning bilen birge döletler halqighan dunyawi inkasning bu mesilide qaysiy shekilde eks étiwatqanliqini tekitlep: “Bu yene bir yaqtin tinch okyandin halqighan teweliktiki döletlerning amérika we yawropa ittipaqi namayen qilghan bu xildiki tajawuzchiliqqa qarshi inkasqa awaz qoshushtur. Bu awaz qoshush öz nöwitide amérika bilen yawropa otturisidiki köwrükni mustehkemleydu,” dédi.

Yighin riyasetchisi bonni glasir (Bonnie Glaser) xanim shuningdin kéyin amérika bilen yawropa ittipaqi otturisida uzun mezgildin buyan ikisport kontrolluqi we jaza tedbirliri mesiliside hemkarliqning dawam qiliwatqanliqini, nöwettiki özgirishlerge qarita asiya döletlirining qandaq inkasta boluwatqanliqi toghrisida amérika hökümet sahesining qandaq pikirde ikenlikini yighin ehlige hawale qildi.

Amérika dölet bixeterlik kéngishining ezasi, amérika prézidéntining mu'awin yardemchisi kurt kampbél (Kurt Campbell) ependi bu sahediki mesililer toghrisida alahide toxtilip ötti. Uning pikriche, amérika bilen yawropa ittipaqigha eza döletler otturisidiki hemkarliq, dostluq we shériklik amérika bilen asiya döletliri otturisidimu mewjut iken. Buning bir muhim ipadisi asiya döletlirining ularni énérgiye menbesi bilen temin étishi, bolupmu yawropa elliri eng muhtaj boluwatqanda ularni tebi'iy gaz bilen teminlishide eks etken. Yene kélip awstraliye we yaponiyening téxnika jehettiki yardem bilen bu sepke qoshulghanliqi bu xil hemkarliqni téximu kücheytken. Yéqinqi mezgillerde bolsa asiya döletlirining hemkarliqi qoralliq yardem sheklidimu otturigha chiqmaqta iken. Bolupmu awstraliyening ukra'inagha biwaste herbiy yardem bérishke qoshulghanliqi buningdiki bir zor ilgirilesh hésaplinidiken.

Yawropa ittipaqi tashqi herket bölümining diréktori gannér wégand (Gunnar Wiegand) ependi bu heqtiki mesililer toghrisida yawropa elliri toghrisida mewjut boluwatqan pikirlerni otturigha qoydi. Uning pikriche, yawropa ittipaqi hindi-tinch okyan rayonidin bekmu yiraqta boluwatqan ehwalda ularning bu rayonni bir yaqqa tashlap yawropa tewesidiki ishlargha bekrek köngül bölüshi lazimliqi heqqide bir qisim pikirler uzundin béri mewjut iken. Emma rosiyege oxshash yadro qorallirigha ige boluwatqan hemde birleshken döletler teshkilati (b d t) xewpsizlik kéngishining da'imiy ezasi bolghan birining ashkara halda b d t nizamnamilirini ayaq-asti qilishi waqtida bir terep qilinmisa mushtomi zorning we qorali küchlükning “Heqiqetni belgilishi” étirap qilin'ghan bir weziyet barliqqa kélidiken. Bu hal yawropa ittipaqigha eza herqaysi döletler üchünmu oxshash iken. Ikkinchidin, démokratiye we qanun arqiliq idare qilish nöwettiki ukra'ina kirizisida éghir sinaqlargha duch kelgen. Ukra'inaning bazar iqtisadini asas qilghan halda démokratiyeni jari qildurushi we rosiyening bir qismi bolushni xalimasliqi bu qétimqi tajawuzni keltürüp chiqarghan bolsimu hindi-tinch okyan rayoni yawropa ittipaqigha oxshashla bu tajawuzgha qarshi meydanni ipadiligen.

Kurt kampbél ependi alahide tekitligen yene bir nuqta shuki, yawropa bilen amérika otturisidiki hemkarliq hindi-tinch okyan rayonini chöridigen halda éship méngiwatqanda xitay hökümitining ukra'ina kirizisini qaysi yönilishke qarap siljitishi boldi. Uning qarishiche, xitay hökümiti izchil rosiyeni qollap kéliwatqan bolup, amérika hökümiti xitayni bu xil selbiy aqiwetke hemdem bolmasliqqa dewet qilip kelmekte iken. Yene kélip nöwette rosiyening xelq'arada bekla yitim qéliwatqanliqi shunche ashkara boluwatqanda xitay hökümiti “Yel bermise” rosiyening téximu küchlük bir herketni otturigha chiqirishi qiyin'gha chüshidiken. Buni rosiye we xitaymu yaxshi chüshinidighan bolghachqa ularning hazirqi qiyinchiliqimu yétip ashqiche bar iken. Emma bu urushning bashlan'ghinigha emdila birnechche kün bolghanliqi üchün bezi mesililerge hazirche késip birnerse déyish qiyin iken.

Yighinning ikkinchi bölikide amérika bilen yawropa ittipaqi otturisidiki hemkarliqning hindi-tinch okyan rayonida ijra bolushi, yawropa ittipaqining ichki qismidiki hemkarliq mesilisi hemde buning hindi-tinch okyan rayonigha tedbiqlinishi qatarliqlar muhakime qilindi. Shu qatarda bu heqtiki bir qisim so'allargha jawab bérildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet