Һиндистан таратқуси: «хитайниң уйғурларни бастуруштики түп мәқсити уларниң миллий мәвҗутлуқини йоқ қилиш»

Ихтиярий мухбиримиз җәвлан
2020-06-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Лоп наһийәсидики 4-йиғивелиш лагеридики тутқунлар сиясий өгиништә. 2017-Йили март, хотән.
Лоп наһийәсидики 4-йиғивелиш лагеридики тутқунлар сиясий өгиништә. 2017-Йили март, хотән.
bitterwinter.org

1991-Йил 12-айниң 26-күни совет иттипақи парчилинип, оттура асиядики қериндаш милләтләр мустәқил болғандин кейин, хитай хилму хил сиясий нәйрәң вә рәзил васитиләрни қоллинип, уйғур районидики тәқиб вә бастурушни йилдин йилға күчәйтип кәлди.

Һиндистанниң хәлқаралиқ таратқулиридин бири болған «вийон» (бир дуня) теливизийиси 11-июн «хитай иккинчи совет иттипақиға айлинип қалмаслиқ үчүн уйғурларни бастуруватиду» намлиқ бир сиясий анализ елан қилған болуп, униңда хитайниң немишқа ирқчи сиясәт йүргүзүп, уйғурларни кәң-көләмлик бастуридиғанлиқиниң сәвәби тәһлил қилинған. Хитайниң уйғурларға зиянкәшлик қилиш сәвәбиниң қандақтур террорлуқла әмәслики оттуриға қоюлған.

«Хитайниң уйғурларға миллий зулум қиливатқанлиқи ениқ, әмма зади немишқа бундақ қилиду? хитай немишқа уйғурларни бастурушни җаһиллиқ билән давамлаштуриду? немишқа уйғурларни лагерларға солайду? бу системилиқ елип бериливатқан ирқий қирғинчилиқ, әмма немишқа? хитайниң пәқәт террорлуқтин әнсириши буниңға сәвәб болалмайду.»

Америкада турушлуқ илшат һәсән әпәндиниң қаришичә, «5-июл вәқәси» дин кейин хитай уйғурларни һәр қанчә қилсиму ассимлатсийә қилалмайдиғанлиқини тонуп йәткән болғачқа, террорлуқни баһанә қилип уйғурларни түптин йоқитиш сүйқәстини пиланлиған.

Юқириқи анализда хитайниң уйғурдин ибарәт бу милләтниң өзигә хас алаһидиликини һәргиз қобул қилалмайдиғанлиқи, әмди уларни хитайлаштурмиғучә болди қилмайдиғанлиқи тилға елинған болуп, «хитай немишқа бу аз санлиқ милләткә зиянкәшлик қилиду? бу иш уйғурларниң миллий кимликигә берип тақилиду. Хитай уларниң миллий еңидин, миллий тәвәлик чүшәнчисидин әнсирәйду. Хитайниң қаришичә, хитайда пәқәт бирла милләт еңи, йәни хитай еңи болуши керәк. Бирла идеологийә, йәни коммунизм идеологийиси болуши керәк. Униң рәһбири ши җинпиң болуп, униңға ят һәр қандақ нәрсә зәрбә нишани болиду» дейилгән.

Илшат һәсән әпәндиниң билдүрүшичә, хитайниң уйғурларни йоқитиш, ассимлатсийә қилип түгитиш сияситиниң тарихи узун болсиму, ши җинпиң тәхткә чиққандин кейин бу қәбиһ сиясәтни иҗра қилиш қәдимини тезләткән болуп, бу әмәлийәттә хитай компартийисиниң вәйран болуш алдидики җан талишишидин бешарәт беридикән.

Юқириқи анализда йәнә хитайниң әң чоң әндишиси билдүрүлгән болуп, «хитай совет иттипақидәк парчилинип кетиштин қаттиқ әнсирәйду. Совет иттипақиниң парчилинип кетишидики асаслиқ сәвәб-милләтләрниң айрим мәвҗут болуп туруши иди. Хитай дөлитидә уйғурлар айрим бир милләт болуп, һәммиси дегүдәк мусулман вә түркий тиллиқ хәлқтур. Бу алаһидиликләр «әҗдиһа» ниң (хитайниң) уларни ютуветиш қәстигә тосқунлуқ қилип кәлмәктә» дегән көз қарашлар арқилиқ, уйғурларниң миллий мәвҗутлуқиниң хитай үчүн әң чоң хәвп-хәтәр болуп қалғанлиқи чүшәндүрүлгән.

Түркийә һаҗәттәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси әркин әкрәм әпәнди уйғур райониниң хитай үчүн ейтқанда тибәт, тәйвән, хоңкоң билән зәнҗирсиман мунасивити болған, бири бузулса һәммиси чувулидиған һалқилиқ мәсилә икәнликини, шуңа хитайниң бу районни тутуп туруш үчүн барлиқ васитиләрни ишқа селиватқанлиқини билдүрди.

Әркин әкрәм әпәндиниң қаришичә, уйғур райони мәсилиси әзәлдин хәлқара мәсилә болуп кәлгән болуп, хитайниң хәлқарада рәсва болуши, болупму американиң уни истратегийәлик рәқиб дәп тонуши билән, хитайниң уйғур райониниң қолдин чиқип кетишидин әнсиришиму шуниңға мас һалда күчәймәктә икән.

Хитайниң 2017-йилдин башлап уйғурларни кәң-көләмлик тутқун қилиши, уйғурларниң тили, дини, мәдәнийити, өрп-адәтлирини тамамән чәклиши, буларниң ирқий қирғинчилиқ вә мәдәнийәт қирғинчилиқи икәнлики хәлқараға ашкариланғандин кейин, уйғур вәзийитини көзәткүчиләр буниң сәвәби һәққидә һәр хил тәһлилләрни елип барғаниди. Бәзиләр буни хитайниң уйғурлардин келидиған тәһдитни тәлтөкүс йоқитип, «бир бәлвағ бир йол» қурулушини оңушлуқ ишқа ашуруш үчүн елип бериватқан бастуруш һәрикити дәп қариса, бәзилири хитайниң оттура асияға кеңәймчилик қилишта алди билән уйғурларни йоқитиш үчүн йүргүзүватқан рәзил пилани дегән қарашларниму оттуриға қойғаниди.

Әркин әкрәм әпәндиниң билдүрүшичә, хитай «бир бәлвағ бир йол» қурулушини ишқа ашуруш үчүн уйғур районини қаттиқ контрол қиливатқан болуп, буниң үчүн уйғурларға қаттиқ қол сиясәт йүргүзүп, қәбиһ һәрикәтләрни елип бармақта икән.

Юқириқи анализда омумән шинҗаң уйғур райониниң хитай һөкүмитигә нисбәтән совет иттипақи дәвридики қазақистан иттипақдаш җумһурийитини әслитидиғанлиқи, хитай һөкүмитиниң уйғурлар сәвәбидин күнләрниң биридә совет иттипақидәк тәқдиргә учрап қелишидин әнсирәйдиғанлиқи, мана буниң хитайниң уйғурларни немишқа омумйүзлүк бастуруп, миллий мәвҗутлуқини йоқ қиливетишкә урунуватқанлиқиниң түп сәвәби икәнлики оттуриға қоюлған болуп, дәл шу сәвәбтин милйонлиған уйғур әркинликтин айрилип, хитайдин пәрқлинидиған барлиқ нәрсилири вәйран қилинмақта икән.

Хитай шинхуа агентлиқиниң хәвәр қилишичә, хитай компартийәси мәркизий комитети сиясий бюросиниң даимий һәйәт әзаси ваң яң 8-июндин 12-июнғичә уйғур елидә хизмәт тәкшүрүшидә болған болуп, компартийәниң шинҗаңға даир йеңи дәвр сияситини алаһидә тәкитлигән; милләтләр иттипақлиқини күчәйтишни, етиқадчи амминиң дөләт еңи, пуқралиқ еңини өстүрүшни, шинҗаңда хитайчилаштурулған ислам дининиң иҗтимаий асасини мустәһкәмләп, динни сотсиялизмға техиму яхши маслаштурушни тәләп қилған.

Анализчиларниң қаришичә, ваң яңниң «дөләт еңи, пуқралиқ еңини өстүрүш» дегини әмәлийәттә уйғурларниң вәтән, милләт еңини йоқитип, өзини тамамән хитайға тәвә қилиш, хитай пуқраси болғинидин пәхирлиниш дегәнликни билдүридикән. «Шинҗаңда хитайчилаштурулған ислам дининиң иҗтимаий асасини мустәһкәмләш» дегини, уйғур елидә ислам дининиң хитайчилишишини асасән әмәлгә ашуруп болдуқ, дегәнликини билдүридикән. Хитайниң үч йилдин бери лагерларни тәрәққий қилдуруши, лагердикләрни ичкиригә, ичкиридики хитайларни уйғур елигә йөткәп келиши, уйғурларниң тили, дини, мәдәнийити, әвладлири, омумән уларниң кимликини сақлап туридиған барлиқ нәрсилириниң чәклинип вәйран қилиниши хитайниң уйғурларни йәр йүзидин йоқитиветиш ғәризини толуқ испатлап беридикән. Хәлқара җәмийәт буниңға йетәрлик бесим қилип уни тохтатмиса, уйғурларниң миллий мәвҗутлуқи еғир хәвпкә учрайдикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт