Кишилик һоқуқ тәшкилатлири һиндонезийәниң 4 уйғурниң ақивитигә ениқ чүшәнчә беришни тәләп қилди

Мухбиримиз әркин
2020-10-26
Share
Hindoneziye-tutulghan-musapir-uyghur.jpg Һиндонезийә һөкүмити (солдин оңға) абдул басит, байрам алтинчи вә әхмәт мәхмут қатарлиқларға һиндонезийә террорлуқ гуруһиға қатнишиш, чеградин қанунсиз кириш билән әйибләп, айрим-айрим 6 йиллиқ қамақ җазасиға буйруған. 2015‏-Йили 13-июл, җакарта.
AFP

Һиндонезийә һөкүмити 2015-йили қамаққа һөкүм қилинип йеқинда қоюп берилгән 4 нәпәр уйғурниң хитайға өткүзүп берилгәнлики һәққидики зиддийәтлик хәвәрләрниң раст-ялғанлиқиға чүшәнчә бериштин давамлиқ өзини қачурмақта. Бу уйғурларниң ақивити һәққидики зиддийәтлик учурлар вә һиндонезийә даирилириниң бу учурларға чүшәнчә беришни рәт қилиши, уйғур тәшкилатлирини вә хәлқара кишилик һоқуқ органлирини арсалдичилиққа селип қойди.

Һиндонезийәниң вашингтонда турушлуқ әлчиханисиниң ахбарат әмәлдари бу һәқтики хәвәрләрниң раст-ялғанлиқини етирап қилиш яки инкар қилишни рәт қилди. Әлчиханиниң исмини ашкарилашни халимайдиған бир ахбарат әмәлдари 27-өктәбир бу һәқтики телефон зияритимизни қобул қилип: «мән бу ишни дәлиллийәлмәймән,» деди. У йәнә «бу дегәнлик бу ишниң растлиқини ‹инкарму қилмаймән' дегәнлик боламду?» дегән соалимизға: «мән ундақ демидим, лекин мениң бу иш һәққидә һечқандақ чүшәнчәм йоқ. Мән уни дәлиллийәлмәймән,» дәп җаваб бәрди.

Һиндонезийә һөкүмитиниң 4 нәпәр уйғурни хитайға қайтуруп бәргәнлики һәққидики хәвәрләр америка ташқи ишлар министири майк помпейо һиндонезийәни зиярәт қилидиған мәзгилдә тарқалған. Майк помпейо һәр қайси дөләтләрни изчил хитай һөкүмитиниң уйғурларни хитайға қайтуруп бериш тәләплирини рәт қилишқа чақирип кәлгән. У: «хитайниң шинҗаңдики бастуруш һәрикитиниң террорлуқ мәсилиси әмәслики» ни тәкитләп, «биз барлиқ дөләтләрни хитайниң уйғурларни қайтуруп бериш тәләплиригә қарши турушқа чақиримиз,» дегән.

«Җакарта йәр шари» гезитиниң хәвәр қилишичә, майк помпейо зияритидә һиндонезийәдики әң чоң мусулман тәшкилати «нәһдатул олима» ниң яшлар иттипақи болған «әнсар яшлар һәрикити» билән сөһбәттә болидикән. Биз америка ташқи ишлар министирлиқиға хәт йезип, помпейониң зияритидә уйғурларни хитайға қайтуруш мәсилисини күнтәртипкә қойидиған-қоймайдиғһанлиқини сориған болсақму, лекин хетимизгә һазирға қәдәр җаваб кәлмиди.

Әмма һиндонезийәниң вашингтондики әлчиханисиниң ахбарат әмәлдари американиң һәр қайси дөләтләрни уйғурларни хитайға қайтурмаслиққа изчил чақирип кәлгәнлики, әгәр помпейо пәвқуладдә бу мәсилисини оттуриға қоюп қалса, һиндонезийәниң инкаси қандақ болиду, дегән суаллимизға бу униң қандақ мәсилиләрни музакирә қилишиға бағлиқ икәнликини билдүрди. У мундақ дәйду: «мән буни техи билмәймән. Бу министир помпейо һиндонезийә һөкүмити билән қандақ мәсилиләрни музакирә қилидиғанлиқиға бағлиқ. Бәлким бу ишни оттуриға қоюши яки башқа ишларни музакирә қилиши мумкин.»

Һиндонезийә даирилириниң 4 нәпәр уйғурниң ақивитигә даир учурларниң раст-ялғанлиқиға чүшәнчә беришни рәт қилиши хәлқара кишилик һоқуқ органлирини вә уйғур тәшкилатлирини дилиғол қилип кәлди. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң һиндонезийәдики ишханисиниң тәтқиқатчиси андерес харсона өткән һәптә зияритимизни қобул қилип, кишилик һоқуқ тәшкилати һәрқандақ уйғурниң хитайға өткүзүп берилишигә қарши икәнликини билдүргән. У: «әгәр улар хитайға өткүзүп берилсә, уларниң қанунсиз тутқун қилинишидин әндишә қилимән. Һәтта униңдинму еғир ақивәткә қелиши, бәлким улар өлүм җазасиға һөкүм қилиниши мумкин,» дегән.

Андерес харсонаниң тәкитлишичә, уларниң 5 йиллиқ қамақ җазасини түгәткәндин кейин һиндонезийәдә паспорт мәсилисидин башқа һечқандақ қануний мәсилиси қалмиған икән. У мундақ деди: «улар тутқун қилинған болсиму, лекин һечқандақ бир қануний мәсилиси қалмиған иди. Уларниң паспорти бирдин-бир мәсилә болуп қалған. Чүнки уларниң һиндонезийәгә қанунлуқ кириш визиси йоқ иди. Шуңа улар түрмидин қоюп берилгән болсиму, көчмәнләрни тутуп туруш мәркизидә тутуп турулған.»

Бу хәвәр йәнә чәтәлдики уйғур тәшкилатлириниму қаттиқ әндишигә салған. Дуня уйғур қурултийи 27-өктәбир баянат елан қилип, һиндонезийә һөкүмитиниң юқириқи 4 нәпәр уйғурниң тәқдири һәққидики қалаймиқан хәвәрләргә чүшәнчә беришини, бәзи хәвәрләрдә 4 уйғурниң хитайға өткүзүп берилгәнлики, йәнә бәзи учурларда уларниң изчил һиндонезийәдә тутуп турулуватқанлиқи қәйт қилиниватқанлиқини билдүргән. Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйсаниң тәкитишичә, хәлқара әһдинамиларға асасән һиндонезийәниң буниңға чүшәнчә бериш мәҗбурийити бар икән. У бу сөзләрни 27-өктәбир зияритимизни қобул қилғанда қилди.

Униң тәкитлишичә, һиндонезийәниң бу уйғурларни өзиниң қануниға асасән 3-4 йил җазалап болуп хитайға қайтуруп бериши уларни өлүмгә узатқанлиқ билән охшаш икән. «Бинар хәвәрлири» тори өткән җүмә күни 2015-йили һиндонезийә даирилири тәрипидин 5 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинған 4 нәпәр уйғурниң хитайға өткүзүп берилгәнлики, әхмәт мәһмут, алтинғи байрам, абдулбасит түзәр, әхмәт бозоғлан исимлик бу уйғурларниң өткән айда хитайға елип кетилгәнликини хәвәр қилған.

«Бинар хәвәрлири» ниң учурида бу хәвәрни һиндонезийәдики террорлуққа қарши туруш мутәхәссислириниң ашкарилиғанлиқини билдүргән. Хәвәрдә йәнә уларниң һиндонезийәгә сахта паспорт билән кириш билән әйиблинип, 6 миң 812 доллар җәриманә қоюлғанлиқи, җәриманә пулини хитайниң һиндонезийәдә турушлуқ әлчиханиси төләп елип кәткәнлики илгири сүрүлгән иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.