Kishilik hoquq teshkilatliri hindonéziyening 4 Uyghurning aqiwitige éniq chüshenche bérishni telep qildi

Muxbirimiz erkin
2020-10-26
Share
Hindoneziye-tutulghan-musapir-uyghur.jpg Hindonéziye hökümiti (soldin onggha) abdul basit, bayram altinchi we exmet mexmut qatarliqlargha hindonéziye térrorluq guruhigha qatnishish, chégradin qanunsiz kirish bilen eyiblep, ayrim-ayrim 6 yilliq qamaq jazasigha buyrughan. 2015‏-Yili 13-iyul, jakarta.
AFP

Hindonéziye hökümiti 2015-yili qamaqqa höküm qilinip yéqinda qoyup bérilgen 4 neper Uyghurning xitaygha ötküzüp bérilgenliki heqqidiki ziddiyetlik xewerlerning rast-yalghanliqigha chüshenche bérishtin dawamliq özini qachurmaqta. Bu Uyghurlarning aqiwiti heqqidiki ziddiyetlik uchurlar we hindonéziye da'irilirining bu uchurlargha chüshenche bérishni ret qilishi, Uyghur teshkilatlirini we xelq'ara kishilik hoquq organlirini arsaldichiliqqa sélip qoydi.

Hindonéziyening washin'gtonda turushluq elchixanisining axbarat emeldari bu heqtiki xewerlerning rast-yalghanliqini étirap qilish yaki inkar qilishni ret qildi. Elchixanining ismini ashkarilashni xalimaydighan bir axbarat emeldari 27-öktebir bu heqtiki téléfon ziyaritimizni qobul qilip: "Men bu ishni delilliyelmeymen," dédi. U yene "Bu dégenlik bu ishning rastliqini 'inkarmu qilmaymen' dégenlik bolamdu?" dégen so'alimizgha: "Men undaq démidim, lékin méning bu ish heqqide héchqandaq chüshenchem yoq. Men uni delilliyelmeymen," dep jawab berdi.

Hindonéziye hökümitining 4 neper Uyghurni xitaygha qayturup bergenliki heqqidiki xewerler amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo hindonéziyeni ziyaret qilidighan mezgilde tarqalghan. Mayk pompéyo her qaysi döletlerni izchil xitay hökümitining Uyghurlarni xitaygha qayturup bérish teleplirini ret qilishqa chaqirip kelgen. U: "Xitayning shinjangdiki basturush herikitining térrorluq mesilisi emesliki" ni tekitlep, "Biz barliq döletlerni xitayning Uyghurlarni qayturup bérish teleplirige qarshi turushqa chaqirimiz," dégen.

"Jakarta yer shari" gézitining xewer qilishiche, mayk pompéyo ziyaritide hindonéziyediki eng chong musulman teshkilati "Nehdatul olima" ning yashlar ittipaqi bolghan "Ensar yashlar herikiti" bilen söhbette bolidiken. Biz amérika tashqi ishlar ministirliqigha xet yézip, pompéyoning ziyaritide Uyghurlarni xitaygha qayturush mesilisini küntertipke qoyidighan-qoymaydighhanliqini sorighan bolsaqmu, lékin xétimizge hazirgha qeder jawab kelmidi.

Emma hindonéziyening washin'gtondiki elchixanisining axbarat emeldari amérikaning her qaysi döletlerni Uyghurlarni xitaygha qayturmasliqqa izchil chaqirip kelgenliki, eger pompéyo pewqul'adde bu mesilisini otturigha qoyup qalsa, hindonéziyening inkasi qandaq bolidu, dégen su'allimizgha bu uning qandaq mesililerni muzakire qilishigha baghliq ikenlikini bildürdi. U mundaq deydu: "Men buni téxi bilmeymen. Bu ministir pompéyo hindonéziye hökümiti bilen qandaq mesililerni muzakire qilidighanliqigha baghliq. Belkim bu ishni otturigha qoyushi yaki bashqa ishlarni muzakire qilishi mumkin."

Hindonéziye da'irilirining 4 neper Uyghurning aqiwitige da'ir uchurlarning rast-yalghanliqigha chüshenche bérishni ret qilishi xelq'ara kishilik hoquq organlirini we Uyghur teshkilatlirini dilighol qilip keldi. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining hindonéziyediki ishxanisining tetqiqatchisi andérés xarsona ötken hepte ziyaritimizni qobul qilip, kishilik hoquq teshkilati herqandaq Uyghurning xitaygha ötküzüp bérilishige qarshi ikenlikini bildürgen. U: "Eger ular xitaygha ötküzüp bérilse, ularning qanunsiz tutqun qilinishidin endishe qilimen. Hetta uningdinmu éghir aqiwetke qélishi, belkim ular ölüm jazasigha höküm qilinishi mumkin," dégen.

Andérés xarsonaning tekitlishiche, ularning 5 yilliq qamaq jazasini tügetkendin kéyin hindonéziyede pasport mesilisidin bashqa héchqandaq qanuniy mesilisi qalmighan iken. U mundaq dédi: "Ular tutqun qilin'ghan bolsimu, lékin héchqandaq bir qanuniy mesilisi qalmighan idi. Ularning pasporti birdin-bir mesile bolup qalghan. Chünki ularning hindonéziyege qanunluq kirish wizisi yoq idi. Shunga ular türmidin qoyup bérilgen bolsimu, köchmenlerni tutup turush merkizide tutup turulghan."

Bu xewer yene chet'eldiki Uyghur teshkilatlirinimu qattiq endishige salghan. Dunya Uyghur qurultiyi 27-öktebir bayanat élan qilip, hindonéziye hökümitining yuqiriqi 4 neper Uyghurning teqdiri heqqidiki qalaymiqan xewerlerge chüshenche bérishini, bezi xewerlerde 4 Uyghurning xitaygha ötküzüp bérilgenliki, yene bezi uchurlarda ularning izchil hindonéziyede tutup turuluwatqanliqi qeyt qiliniwatqanliqini bildürgen. Dunya Uyghur qurultiyining re'isi dolqun eysaning tekitishiche, xelq'ara ehdinamilargha asasen hindonéziyening buninggha chüshenche bérish mejburiyiti bar iken. U bu sözlerni 27-öktebir ziyaritimizni qobul qilghanda qildi.

Uning tekitlishiche, hindonéziyening bu Uyghurlarni özining qanunigha asasen 3-4 yil jazalap bolup xitaygha qayturup bérishi ularni ölümge uzatqanliq bilen oxshash iken. "Binar xewerliri" tori ötken jüme küni 2015-yili hindonéziye da'iriliri teripidin 5 yilliq qamaq jazasigha höküm qilin'ghan 4 neper Uyghurning xitaygha ötküzüp bérilgenliki, exmet mehmut, altin'ghi bayram, abdulbasit tüzer, exmet boz'oghlan isimlik bu Uyghurlarning ötken ayda xitaygha élip kétilgenlikini xewer qilghan.

"Binar xewerliri" ning uchurida bu xewerni hindonéziyediki térrorluqqa qarshi turush mutexessislirining ashkarilighanliqini bildürgen. Xewerde yene ularning hindonéziyege saxta pasport bilen kirish bilen eyiblinip, 6 ming 812 dollar jerimane qoyulghanliqi, jerimane pulini xitayning hindonéziyede turushluq elchixanisi tölep élip ketkenliki ilgiri sürülgen idi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.