Istanbul ma'arip idarisining bashliqi “Hira Uyghur mektipi” ning taqalghanliqini ret qildi

Muxbirimiz erkin
2022.02.24
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-ana-til-mektipi-1.jpg 2015-Yildin béri türkiyening ‍istanbul shehiride oqu-oqutush ishliri bilen shughullinip kéliwatqan “Hira Uyghur bashlan'ghuch mektipi” ning oqughuchiliri. 2020-Yili 3-awghust, türkiye.
RFA/Azigh

Türkiyening istanbul shehiride 2015-yildin béri oqu-oqutush ishliri bilen shughullinip kéliwatqan 300 din artuq Uyghur oqughuchisi bar “Hira Uyghur mektipi” 22-féwral bu mektepning istanbul wilayetlik ma'arip tarmaqliri teripidin resmiy taqalghanliqi, 21-féwral düshenbe küni mektepke kelgen oqughuchilar we oqughuchi ata-anilirining mektepke kirgüzülmigenlikini bildürgen. Bu weqe Uyghurlargha hésdashliq qilidighan öktichi partiyelerning qattiq tenqidige uchrighanidi. Lékin istanbul wilayetlik ma'arip idarsining bashliqi 23-féwral radi'omiz muxbirigha “Hira Uyghur mektipi” ning taqalghanliqini ret qildi.

Uning éytishiche, uning bu hadise bilen héchqandaq munasiwiti yoq bolup, buningdin xewersiz iken. Buning aldida yeni 22-féwral türkiye ma'arip ministirliqimu bu mektepning taqalghanliqigha da'ir héchqandaq uchur yoqlighini bildürüp, bu weqeni tekshürüp xewirini béridighanliqini éytqanidi. “Hira Uyghur mektipi” ning qurghuchisi we mudiri loqmanjan abdulla we bu mekteptiki oqughuchilar ata-anilirining radi'omizgha éytishiche, mektep istanbul ma'arip tarmaqlirining buyruqi bilen 21-féwraldin bashlap resmiy taqilip, barliq derslirini toxtatqan.

Loqmanjan abdulla, istanbul ma'arip tarmaqlirining ötken hepte ‍özini chaqirtip, mektepning pa'aliyitini toxtitishni buyrughanliqi, chünki xitayning bu mektepni türkiyening alaqidar organlirigha shikayet qilip, ularni türkiyening resmiy ma'arip programmisigha xilap ‍öz ‍aldigha ma'arip shekillendürüshige yol qoyush bilen eyibligenlikini éytqan. Uning körsitishiche, da'iriler yene bu mektepning türkiye qanunlirigha xilap héchqandaq herikiti bolmisimu, biraq özlirining yuqiridin chüshken buyruqni ijra qilish mejburiyiti barliqini éytqan.

Biz shu munasiwet bilen 23-féwral istanbul wilayetlik ma'arip idarisining bashliqi lewent yazijigha (Levent Yazici) téléfon qilip, mektepning taqilish sewebini sorighan iduq. Lékin lewent yaziji “Némishqa taqaydikenmiz, taqighinimiz yoq. Siz kim bolisiz, sizning wezipingiz néme……. Bu mesile bilen méning alaqem yoq. Buni bir tekshürüp béqip, shuninggha qarap bir néme dermiz” dédi. U bizning ilgirilep sorighan so'allirimizgha qarita yenila “Bu mesilidin xewirim yoq. Uning bilen munasiwitim yoq. Tekshürüp körüshimiz kérek” dep körsetti.

Bu mektepning taqilishigha 22-féwral türkiyediki Uyghurlargha hésdashliq qilidighan bezi öktichi partiyeler qattiq inkas bildürgen. Türkiye parlaméntidiki öktichi partiye-‍yi partiyesidin bolghan parlamént ‍ezasi ayxan erel (Ayhan Erel) bu weqege qarita ipade bildürüp, bu toghriliq özining parlaméntta ma'arip ministirigha resmiy so'al teklipi béridighanliqini bildürgen.

Ayxan erel 22-féwral muxbirimizgha mundaq deydu: “Men so'al teklipi süpitide döletlik ma'arip ministirigha sunimen. Biz buninggha qarshi. Sherqiy türkistan toghrisida zaten u yerdiki tughqanlirimiz zulum we iskenje astida yashawatidu. Biz türkiye döliti süpitide ularning bu yerdiki mekteplirini taqisaq ularning qol-qanitini sundurup, yalghuz qaldurimiz. Ularning keypiyati we nishani yoqqa chiqmamdu? bundaqmu ish bolamdu”.

“Yi'i” partiyesining yene bir parlamént ezasi xayrettin nuh'oghlu (Hayrettin Nuhoglu) mektepning taqalmasliqi kérekliki, sherqiy türkistan'gha alaqidar herqandaq ishta uning yénida turidighanliqini bildürdi.

Xayrettin nuh'oghlu 22-féwral téléfonda muxbirimizgha “Biz sherqiy türkistan'gha alaqidar herqandaq ish bolsa mutleq rewishte uning yénida turimiz. Qolimizdin kelgen tirishchanliqni körsitimiz. Chüshinishlik boldimu? néme bolsa bolsun sherqiy türkistanliq qérindashlirimizning da'im yénida bolimiz……. Biz qolimizdin qandash ish kelse qilimiz. Mektep taqalmasliqi kérek, biz buni sürüshtürüp, uning bilen hepiliship körümiz” dédi.

“Hira Uyghur mektipi” istanbuldiki Uyghurlar nisbeten topliship ‍olturaqlashqan rayon'gha jaylashqan bolup, mektep “Hira medeniyet-ma'arip wexpisi” ning qarmiqida idi. Melum bolushiche, bu mektep dölet mektepliridiki Uyghur balilirning ana tili we qoshumche penlerni üginidighan dersxanisi bolupla qalmay, ularning öz ara alaqilishidighan, dölet mekteplirige turushluq guwahnamisi yoq kirelmigen Uyghur perzentlirini oqush pursiti bilen teminleydighan orun bolup kelgenidi. Shunga, mezkur mektepning taqilishi bu mekteptiki Uyghur oqughuchilirining ata-anilirinimu qattiq bi'aram qilghan.

Nuriye xanim ikki perzenti türkiyening dölet mektipide oqusimu, lékin mekteptin sirtqi waqtida qoshumche “Hira Uyghur mektipi” ge baridighan Uyghur muhajiri. U 22-féwral ziyaritimizni qobul qilip, perzentlirining “Hira mektipi” ni bek yaxshi köridighanliqini bildürdi. U: “Oghlum ikkisi etigende döletning normal mektipige baratti. 2 Din 40 te mekteptin yanidu. Öyge kélip 3 yérimgiche tamiqini yep, 3 yérimde hirada ders bashlaytti……. Balilar ‍özining tilida gep qilip, özlirining oyunini oynap qilghachqa hemmisi bek yaxshi köretti.”

Nuriye xanimning éytishiche, hira mektipining taqilishi balilarning “Könglini bek yérim” qilghan. Nuriye xanim: “Men unimighantim eslide, balam boldi tetilde oqunglar, tetilde bikar 3 tetil bolidu. Tetilde oqunglar mawu waqitta bek jiddiy bolup qalisiler désem, yaq, bizni aparmidingiz, dep axiri men öyimizge yiraqraq bolsimu apirattim. Balilarning bek barghusi bar, köngli bek yérim. Amal yoq ‍öyde zérikip kétiwatidu” dédi.

Mektep mudir loqmanjan abdullaning éytishiche, mektep taqalghan bolsimu, lékin ular ümidini yenila üzmigen. U Uyghurlarning imza toplap, hökümetke sunmaqchi boluwatqanliqi bildürdi.

Loqmanjan abdulla: “Bu ishqa kelgende men oylap qaldim, buningdin kéyin yene izdensek yochuqlar chiqip qalarmu, dégen ümidwarliqimizni yenila üzmiduq. Hetta ana-ana we balilarning imzasini toplap…. . Biz türkiye jumhuryitini süyimiz, türkiye ma'arip sistémisini qollaymiz, lékin ana ana tilimiznimu söyimiz, buni dawamlashturup bérishini ümid qilimiz, dégen shekilde imza toplap sunmaqchi boluwatimiz.”

Loqmanjaning éytishiche, türkiyening istanbuldiki ma'arip tarmaqliri ötken hepte uni ma'arip idarisige chaqirtqanda uning yazma ipade bérishini telep qilghan. Da'iriler “Bu orun resmiy ‍öz aldigha bir mektep emes, belki balilarning derstin kéyinki bosh waqtidiki qoshumche ma'aripi, dégen'ge yazma chüshenche bérishi” ni telep qilghan.

Loqmanjan abdulla mundaq dédi: “Méning ipademni ayrim aldi. Imza qoydurup élip qaldi. Bu yerde bizning pa'aliyitimizning xaraktérini chüshendürüp ber, bu yerde siyasiy pa'aliyet qilmighan, bu resmiy öz aldigha mektep sheklide emes, derstin yan'ghandin kéyinki balilarning bosh waqtidiki qoshumche ma'arip, dégen'ge chüshenche ber, dédi”.

“Hira Uyghur mektipi” ning orni “Kélechek partiyesi” ning re'isi exmet dawut'oghluning bash ministir waqtida bérilgen. Bu mektepning taqilishi 22-féwral mezkur öktichi partiyeningmu qattiq tenqidige uchrighan. Mezkur partiyening mu'awin re'isi salchuk özdagh( Salcuk Ozdag )istanbul ma'arip tarmaqlirining herikitini “Usulsizliq” dep eyibligen.

Salchuk özdagh: “Buni usulsiz qiliwatidu. Chünki, buninggha resmiy yazma uqturush chiqarsa sot mehkimisige erz qilinidu. Türkiyede qanun siyasiylashqan bolsimu, lékin bérlinda sotchilar bar, dégendek enqere, istanbul, türkiyedimu sotchilar, teptishler bar. Buningdin tep tartidu. Bu xelq'aragha téma bolidu, dep ensirigechke yeng ichide bu xil bésim bilen mektepni biz taqimiduq, özi taqaldi, démekchi” dégen.

Salchuk özdaghning éytishiche, istanbul ma'arip tarmaqlirining mektepni özünglar taqanglar dégini “Qanunsiz ish qilghanliqining ipadisi” iken. U mundaq dégen: “Istanbul döletlik ma'arip ‍idarisi qanunni suyi'istémal qilip, resmiy yazma uqturush bilen bu mektepni ‍özi taqimay, gheyriy resmiy rewishte sen taqaysen, dégen bolsa, bu uning qanunsiz ish béjirgenlikining ipadisi we ispati. Bumu uning jem'iyetke we qanunchilargha ashkarilinishidur”.

Bu weqe türkiyediki Uyghur musapirining pat-pat tutqun qilinip, köchmenler merkezlirige qamalghan, Uyghurlarning uzun mezgillik turush guwahnamisi bikar qilinip, waqitliq guwahnamige özgertiliwatqan, bezi Uyghur pa'aliyetchiler xitayni yaqlaydighan siyasetchilerge “Haqaret qilish” bilen eyiblinip qamaqqa höküm qilin'ghan, türkiye ichki ishlar ministiri “Uyghurlarni suyi'istémal qilmaqta” dep amérikani eyiblewatqan, türkiyede Uyghurlarning pa'aliyet boshluqi barghanséri tariyiwatqan bir waqitta yüz bergen.

Melum bolushiche, türkiye ichki ishlar ministiri sulayman soylu ötken hepte ötküzülgen türkiyening köchmenler mesilisi heqqidiki bir qétimliq yighinida: ““Amérika bu mesilide türkiyeni kontrol qilmaqchi. Bir siyasiy partiye kontrol qilish jehette bu mesilige igidarliq qildi. Lékin biz Uyghur türk qérindashlirimiz üchün her xil mulazimetlerni qiliwatimiz” dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.