Хитайниң түркийәгә қаратқан "вирус дипломатийәси" вә аталмиш "шинҗаң тәшвиқати" дики бирлик сәп хизмәтлири (1)

Мухбиримиз нуриман
2021-03-17
Share
Хитайниң түркийәгә қаратқан Түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоған вә хитай дөләт рәиси шиҗинпиң_ 2018-йили 7-айниң 26-күни
AP

Чех пәнләр академийәсиниң тәтқиқатчиси, нөвәттә мәхсус уйғур райони вә хитай сиясити һәққидә тәтқиқат  билән шуғуллинип келиватқан андири килимәс әпәнди җеймис товн фонди җәмийитиниң илмий журнилида "шинҗаң кризиси вә корона вируси мәзгилидики хитай-түркийә мунасивити", "хитайниң ‹шинҗаң тәшвиқати' вә хитайниң түркийәдики бирлик сәп хизмәтлири" сәрләвһилик икки қисимлиқ мақалә елан қилған.

Мәзкур мақалиниң биринчи қисмида аптор түркийәниң хитай билән орнатқан корона вирусини контрол қилиш һәмкарлиқиниң түркийә һакимийәт қатлимидикиләрниң уйғурларниң түркийәдики паалийәтлиригә чәклимә қоюши үчүн асаслиқ рол ойниғанлиқини тәкитлигән.

Түркийәниң анда-санда хитайниң уйғурларға йүргүзгән сияситини әйибләп қоюши, түркийәниң ташқий сияситигә һечқанчә тәсир көрсәтмигән. Мәсилән, гәрчә түркийә 2020-йили өктәбирдә хитайниң уйғурларға тутқан муамилисигә болған әндишисини ипадилигән болсиму, 2020-йили 10-айниң 6-күни  ечилған бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң йиғинида 39 дөләт имзалиған хитайға қарши бирләшмә келишимгә  имза қоймиған.

Мақалидә йәнә 2016-йилдин башлап, хитай компартийәси уйғур районида уйғурларни асас қилған йәрлик милләтләрниң район ичи вә сиртидики нормал һаятини бәрбат қилипла қалмастин, бәлки йәнә кеңәймичиликниң йеңи дәврини җакарлиғанлиқи көрситилгән. Корона вирусиниң тарқилиши хитай компартийәсигә йеңи пурсәт вә истратегийәләр арқилиқ уларниң дуня миқясидики мәнпәәтини кеңәйтишкә шараит һазирлап бәргән.

2020-Йили 8-апрел хитай компартийәсиниң баш секритари ши җинпиң  түркийә президенти рәҗәп таййип әрдоған билән болған тор сөһбитидә "икки дөләт бир-бириниң ядролуқ мәнпәәти вә башқа ачқучлуқ мәсилиләрдә өз-ара чүшиниш вә қоллаш" ни илгири сүримиз,  вирусниң алдини елиш икки дөләт мунасивитидики асаслиқ бихәтәрлик мәсилиси, дегән иди. 

"синовак" намлиқ хитайда ишләпчиқирилған ваксина 2020-йили 12-айниң 30-күнидин башлап әнқәрәгә келишкә башлиған. Ваксина әвәтилиштин бир қанчә күн илгири, хитай хәлқ қурултийи 2017-йили майда өткүзүлгән икки дөләт башлиқлар йиғинида имзаланған "җинайәтчиләрни өз ара өткүзүп бериш келишими" ни тәстиқлиған. Түркийәниң дөләт мәҗлиси гәрчә бу келишимни техи тәстиқланмиған болсиму, әмма бу иш түркийәдики уйғур җамаәтчиликини нишанлиқ һалда сарасимгә салған. Чүнки бу келишимнамигә асасән пәқәт икки дөләтниң биридила "қанунсиз" дәп қаралған қилмишларни садир қилған кишиләр йәнә бир тәрәпкә өткүзүп берилидикән.

Мақалидә мундақ дәп көрситилгән: "шуниң билән хитай рәсмий һалда аталмиш ‹ваксина дипломатийәси' арқилиқ аммиви сағламлиқни сиясий мәқсәт үчүн ишлитиш мәқситигә йәтти. Бу дипломатийә асаслиқи түркийәниң хитайниң  уйғур районида йүргүзүватқан бастуруш сияситини тәнқидләшниң алдини елиш вә түркийәдики уйғурларниң паалийәтлирини тохтитишта ярдәмгә еришиш үчүн елип берилған."

Мәзкур мақалиниң аптори андри килимәс әпәнди бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: "мениңчә, корона вируси мәзгили бир кризис һәм бир бир пурсәт мәзгили болди. Хитай бу пурсәттин наһайити үнүмлүк пайдиланди. Хитай бу мәзгилдә ‹ваксина дипломатийәси' арқилиқ өзиниң тәсир даирисини кеңәйтти вә бәзи дөләтләр билән болған мунасивитини күчләндүрди. Түркийәдә техиму системилиқ, конкирет һәрикәт қилди. Мәсилән, хитай әлчиханисиниң ‹бихәтәрлик мәсилисидә бирлишиш' тәшвиқати бойичә, 2020-йилида хитай түркийәниң юқири дәриҗилик әмәлдарлириға нәччә қетим тббий маска ианә қилған."

У йәнә мундақ деди: "мениңчә, хитайниң түркийәдики сиясәтлириниң асасий қисми биваситә уйғур мәсилисигә мунасивәтлик. Улар һәрхил тәдбирләрни қоллиниш арқилиқ хитайниң уйғур районида йүргүзүватқан вәһший сияситиниң түркийә хәлқи арисида хитайға қарши пикир еқими кәлтүрүп чиқиришиниң алдини елишқа уруниватиду. Хитай түркийәдә ‹шинҗаң кризиси' ни контрол қилиш үчүн нурғун сәрмайә вә күч сәрп қиливатиду."

Мақалиниң хуласә қисмида, хитайниң түркийәгә болған бесими, хитай компартийәсиниң өзиниң сиясий мәнпәәтни илгири сүрүш үчүн инсанларниң һаятиға мунасивәтлик "аммиви сағламлиқ" системисини, "хәлқара һәмкарлиқ" сияситини вә "инсанпәрвәрлик паалийити" ни қандақ ишлитидиғанлиқини чүшәндүрүп бериду, дейилгән.

Көзәткүчиләр, түркийә һөкүмитиниң хитай билән болған вирус юқумниң алдини елиш һәмкарлиқиниң бәдили сүпитидә түркийәдики уйғурларниң паалийәтлирини чәкләшкә даир вәдиләрни бәргәнликини илгири сүрүшмәктә. Бу йилниң башлирида түркийәдә яшаватқан уйғурлар арисида түркийә даирилири тәрипидин туюқсиз тутуп кетилип бир қанчә ай сақчиханида, қайтуруш мәркәзлиридә тутуп турулған әһваллар йүр бәргән иди.

Түркийә һаҗитәпә университетиниң оқутқучиси, истратегийә мутәхәссиси доктур әркин әкрәм әпәнди түркийә-хитай мунасивити һәққидә мундақ деди: "түркийә өзиниң хитай билән болған мунасивитидә ‹шәрқий түркистан мәсилиси' ни күнтәртиптин чиқириветиш йолини таллиған."

10-Март күни түркийәдики өктичи партийәләрдин бири болған "ийи" партийәси түркийә парламентиға уйғурларниң һазирқи еғир вәзийити тоғрисида түркийә парламентида тәкшүрүш елип бериш тоғрисида тәклип сунған болуп, бу тәклип  һакимийәт бешидики адаләт вә тәрәққият партийәсиниң рәт қилиши вә иттипақдаш партийә болған милләтчи һәрикәт партийәсиниң аваз бериштин ваз кечиши нәтиҗисидә рәт қилинғаниди. 

Программимизниң хитайниң түркийәдики аталмиш "шинҗаң тәшвиқати" үчүн елип бериватқан бирлик сәп хизмәтлири һәққидики иккинчи бөлүми давамлиқ диққитиңларда болиду. 

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт