Xitayning türkiyege qaratqan "Wirus diplomatiyesi" we atalmish "Shinjang teshwiqati" diki birlik sep xizmetliri (1)

Muxbirimiz nur'iman
2021-03-17
Share
Xitayning türkiyege qaratqan Türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan we xitay dölet re'isi shijinping_ 2018-yili 7-ayning 26-küni
AP

Chéx penler akadémiyesining tetqiqatchisi, nöwette mexsus Uyghur rayoni we xitay siyasiti heqqide tetqiqat  bilen shughullinip kéliwatqan andiri kilimes ependi jéymis town fondi jem'iyitining ilmiy zhurnilida "Shinjang krizisi we korona wirusi mezgilidiki xitay-türkiye munasiwiti", "Xitayning 'shinjang teshwiqati' we xitayning türkiyediki birlik sep xizmetliri" serlewhilik ikki qisimliq maqale élan qilghan.

Mezkur maqalining birinchi qismida aptor türkiyening xitay bilen ornatqan korona wirusini kontrol qilish hemkarliqining türkiye hakimiyet qatlimidikilerning Uyghurlarning türkiyediki pa'aliyetlirige cheklime qoyushi üchün asasliq rol oynighanliqini tekitligen.

Türkiyening anda-sanda xitayning Uyghurlargha yürgüzgen siyasitini eyiblep qoyushi, türkiyening tashqiy siyasitige héchqanche tesir körsetmigen. Mesilen, gerche türkiye 2020-yili öktebirde xitayning Uyghurlargha tutqan mu'amilisige bolghan endishisini ipadiligen bolsimu, 2020-yili 10-ayning 6-küni  échilghan birleshken döletler teshkilatining yighinida 39 dölet imzalighan xitaygha qarshi birleshme kélishimge  imza qoymighan.

Maqalide yene 2016-yildin bashlap, xitay kompartiyesi Uyghur rayonida Uyghurlarni asas qilghan yerlik milletlerning rayon ichi we sirtidiki normal hayatini berbat qilipla qalmastin, belki yene kéngeymichilikning yéngi dewrini jakarlighanliqi körsitilgen. Korona wirusining tarqilishi xitay kompartiyesige yéngi purset we istratégiyeler arqiliq ularning dunya miqyasidiki menpe'etini kéngeytishke shara'it hazirlap bergen.

2020-Yili 8-aprél xitay kompartiyesining bash sékritari shi jinping  türkiye prézidénti rejep tayyip erdoghan bilen bolghan tor söhbitide "Ikki dölet bir-birining yadroluq menpe'eti we bashqa achquchluq mesililerde öz-ara chüshinish we qollash" ni ilgiri sürimiz,  wirusning aldini élish ikki dölet munasiwitidiki asasliq bixeterlik mesilisi, dégen idi. 

"Sinowak" namliq xitayda ishlepchiqirilghan waksina 2020-yili 12-ayning 30-künidin bashlap enqerege kélishke bashlighan. Waksina ewetilishtin bir qanche kün ilgiri, xitay xelq qurultiyi 2017-yili mayda ötküzülgen ikki dölet bashliqlar yighinida imzalan'ghan "Jinayetchilerni öz ara ötküzüp bérish kélishimi" ni testiqlighan. Türkiyening dölet mejlisi gerche bu kélishimni téxi testiqlanmighan bolsimu, emma bu ish türkiyediki Uyghur jama'etchilikini nishanliq halda sarasimge salghan. Chünki bu kélishimnamige asasen peqet ikki döletning biridila "Qanunsiz" dep qaralghan qilmishlarni sadir qilghan kishiler yene bir terepke ötküzüp bérilidiken.

Maqalide mundaq dep körsitilgen: "Shuning bilen xitay resmiy halda atalmish 'waksina diplomatiyesi' arqiliq ammiwi saghlamliqni siyasiy meqset üchün ishlitish meqsitige yetti. Bu diplomatiye asasliqi türkiyening xitayning  Uyghur rayonida yürgüzüwatqan basturush siyasitini tenqidleshning aldini élish we türkiyediki Uyghurlarning pa'aliyetlirini toxtitishta yardemge érishish üchün élip bérilghan."

Mezkur maqalining aptori andri kilimes ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: "Méningche, korona wirusi mezgili bir krizis hem bir bir purset mezgili boldi. Xitay bu pursettin nahayiti ünümlük paydilandi. Xitay bu mezgilde 'waksina diplomatiyesi' arqiliq özining tesir da'irisini kéngeytti we bezi döletler bilen bolghan munasiwitini küchlendürdi. Türkiyede téximu sistémiliq, konkirét heriket qildi. Mesilen, xitay elchixanisining 'bixeterlik mesiliside birlishish' teshwiqati boyiche, 2020-yilida xitay türkiyening yuqiri derijilik emeldarlirigha nechche qétim tbbiy maska i'ane qilghan."

U yene mundaq dédi: "Méningche, xitayning türkiyediki siyasetlirining asasiy qismi biwasite Uyghur mesilisige munasiwetlik. Ular herxil tedbirlerni qollinish arqiliq xitayning Uyghur rayonida yürgüzüwatqan wehshiy siyasitining türkiye xelqi arisida xitaygha qarshi pikir éqimi keltürüp chiqirishining aldini élishqa uruniwatidu. Xitay türkiyede 'shinjang krizisi' ni kontrol qilish üchün nurghun sermaye we küch serp qiliwatidu."

Maqalining xulase qismida, xitayning türkiyege bolghan bésimi, xitay kompartiyesining özining siyasiy menpe'etni ilgiri sürüsh üchün insanlarning hayatigha munasiwetlik "Ammiwi saghlamliq" sistémisini, "Xelq'ara hemkarliq" siyasitini we "Insanperwerlik pa'aliyiti" ni qandaq ishlitidighanliqini chüshendürüp béridu, déyilgen.

Közetküchiler, türkiye hökümitining xitay bilen bolghan wirus yuqumning aldini élish hemkarliqining bedili süpitide türkiyediki Uyghurlarning pa'aliyetlirini chekleshke da'ir wedilerni bergenlikini ilgiri sürüshmekte. Bu yilning bashlirida türkiyede yashawatqan Uyghurlar arisida türkiye da'iriliri teripidin tuyuqsiz tutup kétilip bir qanche ay saqchixanida, qayturush merkezliride tutup turulghan ehwallar yür bergen idi.

Türkiye hajitepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye mutexessisi doktur erkin ekrem ependi türkiye-xitay munasiwiti heqqide mundaq dédi: "Türkiye özining xitay bilen bolghan munasiwitide 'sherqiy türkistan mesilisi' ni küntertiptin chiqiriwétish yolini tallighan."

10-Mart küni türkiyediki öktichi partiyelerdin biri bolghan "Iyi" partiyesi türkiye parlaméntigha Uyghurlarning hazirqi éghir weziyiti toghrisida türkiye parlaméntida tekshürüsh élip bérish toghrisida teklip sun'ghan bolup, bu teklip  hakimiyet béshidiki adalet we tereqqiyat partiyesining ret qilishi we ittipaqdash partiye bolghan milletchi heriket partiyesining awaz bérishtin waz kéchishi netijiside ret qilin'ghanidi. 

Programmimizning xitayning türkiyediki atalmish "Shinjang teshwiqati" üchün élip bériwatqan birlik sep xizmetliri heqqidiki ikkinchi bölümi dawamliq diqqitinglarda bolidu. 

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet