En'gliyediki hoquq teshkilati: “Xitayning uzun qoli-yawropadiki Uyghurlarning jimiqturulushi”

Muxbirimiz irade
2022.02.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
En'gliyediki hoquq teshkilati: “Xitayning uzun qoli-yawropadiki Uyghurlarning jimiqturulushi” En'gliyediki “Index on Censorship” yeni “Sénzora körsetküchi” namliq teshkilatning tor bétige chiqirilghan “Xitayning uzun qoli” namliq karton.
indexoncensorship.org

En'gliyediki “Index on Censorship” yeni “Sénzora körsetküchi” namliq teshkilat dunyaning herqaysi jayliridiki pikir erkinlikini, erkin munazirini teshebbus qilidighan we pikir erkinlikining cheklimige uchrash ehwalini közitip tetqiq qilidighan organ bolup, ular 10-féwral küni “Xitayning uzun qoli-yawropadiki Uyghurlarning jimiqturulushi” namliq doklat élan qilip, xitay hökümitining chet'ellerdiki Uyghurlarni qandaq qilip öz iskenjisige élishqa urunuwatqanliqigha diqqet tartti. Keng kölemlik bu doklatta en'gliye, gérmaniye, gollandiye qatarliq yawropaning herqaysi oxshimighan döletliride yashawatqan Uyghurlar ziyaret qilin'ghan bolup, ularning herbirining sergüzeshtisi Uyghurlarning xitaydin shunche uzaq erkin döletlerde yashap turupmu uning parakendichilikige uchraydighanliqini tepsiliy yorutup bergen.

Doklatta Uyghurlar bilen ötküzülgen söhbetler “A'ilisidikilerdin ensiresh”, “Jasusluq”, “Tehdit we qorqunch sélish” qatarliq mawzulargha ayrilghan bolup, ularda xitay hökümitining chet'ellerdiki Uyghurlarning söz-heriketlirini chekleshke urunuwatqanliqi, ularni özliri üchün jasusluq qilishqa mejburlawatqanliqi we buning bilenla qalmay yene chet'ellerdiki Uyghurlarning adrési, pasporti we kimlikining resimi qatarliq xususiy uchurlirini bérishke mejburlawatqanliqi tepsiliy bayan qilin'ghan.

Gérmaniyediki ismini ashkarilashni xalimighan Uyghurlardin biri bu organ'gha “Men özüm xalighan erkinlikni hergiz hés qilip baqmidim. Men boynumda xitayning zenjiri bardekla hés qilimen” dégen. U yene “Biz bu yerde gep qilmisaq wijdan azabigha qalimiz, gep qilsaq qorqunch astida qalimiz” déyish arqiliq chet'ellerde yashawatqan nurghun kishilerning ortaq weziyitini yorutup bergen.

Doklatta munular bayan qilin'ghan: “. . . Xitay hökümitining basturushi uning chégrasidin halqip, yawropagha kéngeygen. Yawropada qanchilik Uyghurning yashaydighanliqini éniqlash tes, emma dunya Uyghur qurultiyining mölcheriche, texminen 12 yérim ming etrapida Uyghur bolushi mumkin, xitayning tehdit urunushlirining köpinchisi del Uyghurlar eng köp olturaqlashqan gollandiye we shiwétsiye qatarliq jaylarda yüz bergen bolsimu, bélgiye, gérmaniye we en'gliyedimu xéli köp salmaqni igelleydu”.

Chet'ellerdiki Uyghurlarning xitay hökümitining dawamliq teqibige uchrishi bir yéngi ehwal bolmisimu u 2017-yili xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan zulumini qattiq kücheytishi netijiside yenimu keng kölemleshkenliktin diqqet qozghashqa bashlighanidi.

En'gliyediki Uyghur ziyaliyliridin eziz eysa ependi bu doklatta ziyaret qilin'ghan shexslerning biri bolup, u bizning radiyomizning ziyaritini qobul qilghanda mezkur “Sénzora körsetküchi” teshkilatining bu mesile heqqide doklat teyyarlishining chet'ellerdiki Uyghurlarning xitay teqibige uchrash mesilisining yéـterlik diqqetge érishishi üchün paydiliqliqini éytti.

“Sénzora körsetküchi” teshkilati doklatining “Yawropada Uyghurlarni kim qoghdawatidu?” dégen qismida yawropadiki hökümetlerning hazir bu mesilige qandaq chare qolliniwatqanliqi'i tekshürülgen bolup, ular aldi bilen en'gliyening “Chet'el, ortaqliq we tereqqiyat ministirliqi” din ehwalni sorighan. Minsitirliq buninggha bergen jawabida: “Biz Uyghur di'aspora ezaliri uchrawatqan bu ehwalni bilimiz, biz buni yéqindin közitishni dawam qilimiz” dégen. Emma bu teshkilat ulardin hazirghiche mushundaq weqedin qanchisining qeyt qilin'ghanliqini sorighinida ular özlirining bundaq uchurlarni qeyt qilmaydighanliqini éytqan.

Halbuki en'gliye parlamént ezasi katrin wést bu teshkilatqa qilghan sözide “Bu ministirliqning yuqiriqidek weqelerni teshebbuskarliq bilen közitip, buning kölimini éniqlap chiqishi intayin muhim. Biz Uyghurlarning bundaq jimiqturulushigha qarap turmasliqimiz kérek. Yawropadiki Uyghurlarning xitaylarning qorqutushi, öch élishi we hujumigha duch kélishini qobul qilghili bolmaydu” dégen.

Eziz eysa ependimu sözide en'giliyediki “Uyghur sot kolligiyesi” de Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq qiliniwatqanliqi yeküni chiqqan bir shara'it astida, en'giliye hökümitining choqum öz tewelikidiki Uyghurlarning qanuniy hoquqlirini qoghdishi kéreklikini éytti.

Doklatta yene munular déyilgen: “Qobul qilish tes

Bolsimu biraq nurghun Uyghurlar hökümetlerning heqiqiy menilik qollishi we herikitidin ümidsiz halda dawamliq tehditke uchrimaqta. 2021-Yili, erkin démokratik döletlerdiki Uyghurlarning texminen% 66 i özliri yashawatqan döletler hökümetlirini bu tehdit we parakendichilikke estayidil mu'amile qilidu, dep qarimaydighanliqini éytti”.

Dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mu'awin re'isi, norwégiye Uyghur komitétining meslihetchisi semet abla ependi radiyomizgha qilghan sözide norwégiyediki Uyghur komitétiningmu köp qétim nowrégiyediki Uyghurlar uchrighan bésimni hökümet organlirigha yetküzgen bolsimu biraq ularning özlirige bu weqeni saqchigha melum qilishi kéreklikini éytqanliqini, buningdin ünümlük bir netije chiqmighanliqini éytti.

Derweqe doklattin melum bolushiche, gollandiye we en'gliyediki Uyghurlarghimu xitayning bésimigha uchrash weqesini bérip saqchigha melum qilishi kérekliki déyilgen bolup, en'gliyediki rehime xanim doklatta yer alghan sözide mesilini sheherlik saqchixanigha melum qilishning Uyghurlar yoluquwatqan mesilini hel qilish üchün yéterlik emesliki, yeni buninggha hökümetning mexsus tedbir qollinishi kéreklikini tekitligen.

Rehime mehmut xanim sözide “Sheher saqchiliri bu tehditke taqabil turush üchün héch ish qilalmaydu. Uyghur hoquq pa'aliyetchiliri bolush süpitimiz bilen biz hökümetning hemkarliqigha mohtaj” dégen.

Gérmaniye parlaméntining sabiq ezasi Margarete Bause mu “Sénzora körsetküchi” ge qilghan sözide gérmaniyedimu Uyghurlarning xitay hökümitining tehditige uchrawatqanliqi bilinidighan bir ishliqi, emma hökümetning mexsus buninggha ayrighan bir alaqilishish nuqtisi yoqlighini éytqan.

Gollandiye teptish mehkimisi bolsa Uyghurlarning bu heqtiki erzliri boyiche buninggha dawa achqili bolsimu, emma buni toluq tekshürüshning mumkin emeslikini, chünki xitaygha tutushidighan dawalarda xitay hökümitining maslishishini telep qilidighanliqini bildürgen.

Halbuki semet abla ependi radiyomizgha qilghan sözide norwégiye hökümiti we shuningdek bashqa hökümetlerning eslide bu mesilini xitay bilen bolghan diplomatik uchrishishlarda keskin otturigha qoyup, xitay terepni agahlandurushi kéreklikini, keskin tedbir qollan'ghandila xitayni chékindürgili bolidighanliqini bildürdi.

“Sénzora körsetküchi” teshkilati doklatida gerche gollandiye teptish mehkimiside bolghandek bu ishlarning derhal netijisi chiqmisimu emma buning tekshürüp arxiplinishining muhimliqini tekitligen. Ular doklati axirida töwendiki tewsiyelerni bergen: “Bu ehwallarning netijige érishmesliki kishini ümidsizlendüridu hemde kelgüside nurghun Uyghurlarni erz qilishtin ümidsizlendüridu. Emma erz-shikayetlerni toluq tekshürgili bolmisimu, yawropadiki saqchi qisimliri we hökümet tarmaqliri sanliq melumat toplap, choqum mesilining kölimini tekshürüp chiqishi kérek. . . Uyghurlar uchrawatqan xirisni muwapiq türge ayrishning kemchil bolushi ünümlük nazaret qilishqa tesir yetküzidu. Ehwalni heqiqiy menide ünümlük nazaret qilish intayin muhim, chünki u xitay kompartiyesining yawropadiki Uyghur jama'itining pikir bayan qilish erkinlikige qanchilik derijide arilishiwatqanliqini etrapliq körsitip béridu. U yene diplomat we tedbir belgiligüchilerni xitay da'iriliri bilen mesilini hel qilish üchün zörür uchurlar bilen teminleydu”.

Amérikadiki Uyghur herikiti teshkilati re'isi roshen abbas xanim radiyomizgha qilghan sözide xitay hökümitining chet'ellerdiki Uyghurlargha qiliwatqan bu bésimining yalghuz Uyghurlargha qiliniwatqan tehdit emes, belki gherb démokratik döletliri, uning qimmet qarishigha qiliniwatqan tehdit ikenlikini bildürdi. U gherb döletlirining buni tézrek chüshinip, xitayning pütün dunyaning erkinlikige peyda qiliwatqan tehditige muwapiq yosunda tedbir élishining zörürlükini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.