Étan gutmen: ‛ichki ezalarni mejburiy élishni cheklesh qanun layihesi‚ ni maqullash irqi qirghinchiliqni toxtitishning birinchi qedimidur

Washin'gtondin muxbirimiz gülchéhre teyyarlidi
2024.05.10
Ethan-Gutmann Amérika dölet mejlisi qarmiqidiki “Xitay ishliri ijra'iye komitéti” ning uyushturushida échilghan guwahliq yighinda, amérikaliq hörmetke sazawer yazghuchi we “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning aliy tetqiqatchisi étan gutmen guwahliq bériwatqan körünüsh. 2024-Yili 20-mart, washin'gton
RFA/Shehrizad

Amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitéti (CECC) ezaliridin kiris simis (Chris Smith) we marko rubi'o (Marco Rubio) qatarliqlar aldinqi hepte amérika tashqi ishlar ministirliqigha mektup yézip, xitayning ichki eza sodisigha qarshi tedbir élishni telep qilghanidi. Ular mektupida xitayning Uyghur, tibet, xiristiyan we falün'gung muritlirini nishan qilghan adem organliri sodisini toxtitish, béyjingning 1 milyard dollar qimmitidiki bu rezil menpe'et sodisini tizginlesh salmiqini ashurush zörürlükini tekitligenidi.

7-May amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitétining X hésabida élan qilin'ghan bu mektupta munular tekitlen'gen: “Qandaqla bolmisun, biz dunya miqyasida ichki organ köchürüshke bolghan éhtiyaj we xitayda adem organlirining qanunsiz élip-sétilghanliq ispatini közde tutup, xitayning bu qilmishini körgen yaki buning bilen shughullan'ghanlardin birinchi qol uchur igileshke jiddiy éhtiyajimiz bar. Bu uchurlarni yighish üchün, amérika tashqi ishlar ministiri righbetlendürüsh we mukapatlash pirogrammisini yolgha quyush kérek” .

Buning aldida, 2024-yili 20-mart, amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitéti washin'gtonda “Adem organlirini mejburiy éliwélishni toxtitish” heqqide ispat anglash yighini chaqirghanidi.

Bu yighinda, “Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning tetqiqatchisi, Uyghur diyaridiki lagér tutqunlirining ichki eza oghriliqning qurbani bolush mesilisi mutexessisi étan gutmen (Ethan Gutmann), masachusést téxnologiye instituti (MIT) ghol hüjeyre tejribixanisining diréktori maysem mutellipowa qatarliqlar guwahliq bergenidi.

Étan gutmen mezkur yighinda guwahliq bérip, 2016-yilidin buyan lagérlarda “Salametlik tekshürüsh” ning omumyüzlük ishqa ashurulghanliqini, 25 yashtin 35 yashqiche bolghan saghlam kishilerning ichki ezalar oghriliqining “Eng köngüldikidek nishanliri” gha aylan'ghanliqini, ichki ezalar oghriliqigha nishan bolghan Uyghurlarning sanini her yili az dégendimu 25 mingdin 50 mingghiche, dep qaraydighanliqini otturigha qoyghanidi.

Melum bolushiche, amérika awam palatasida 2023-yili maqullan'ghan ‛ichki ezalarni mejburiy élishni cheklesh qanun layihesi‚ kéngesh palatasida téxiche muzakire basquchida toxtap qalghan. Amérika bu qanun layihesi arqiliq adem orgini etkeschilikige zerbe bérip, öz ixtiyarliqi bilen organ i'ane qilish sistémisi berpa qilishni ilgiri süridiken؛ shundaqla xitay qatarliq döletlerning adem organliri yighish hem organ etkeschilikige qatnishish jawabkarliqini sürüshte qilidiken.

 Xitayning organ etkeschiliki jinayitining Uyghur irqi qirghinchiliq siyasiti bilen biwasite baghlinishliq ikenliki heqqide tetqiqat élip bériwatqan étan gutmen ependi, 8-may radiyomiz ziyaritini qobul qildi. U amérika dölet mejlisi ezalirining aldinqi hepte amérika tashqi ishlar ministiri bilinkén'gha yazghan mektupini bu sahediki bir ilgirilesh dep alqishlidi. U yene bu ilgirileshning özi we bashqa mutexessislerning, amérika dölet mejlisi xitay ishliri ijra'iye komitéti chaqirghan “Adem organlirini mejburiy éliwélish toxtitish” yighinida bergen guwahliq we tekliplerning netijisi dep qaraydighanliqini bildürdi. U mundaq dédi: “Xitayning organ etkeschilikini siyaset saheside cheklesh tedbiri hésablan'ghan qanun layihesi kéngesh palatasigha yollap bérilgen bolsimu bir yildin buyan téxiche muzakire basquchida toxtap qaldi. Bu qanun maqullinishi kérek. Bilinkén'gha yollan'ghan xettimu bu telep qilin'ghan. Xitay hökümiti 2014-yilidin bashlap ölümge höküm qilin'ghan mehbuslarning ichki ezalirini éliwélish qilmishigha üzül-késil xatime bergenlikini jakarlighanidi, emma falün'gung mehbuslirini organ yötkeshke yash jehettin mas kelmeydu dep qarap, nishanini Uyghurlargha yötkidi. 15 Milyondek Uyghurning qan örnikini élip tekshürdi, xitaylarningkini emes, peqetla Uyghurlarningkinila tekshürüp, DNA ewrishkilirini yighdi. Xitaydiki ichki ezalar oghriliqida ziyankeshlikke uchrighuchilarning gén ewrishkisi muhim rol oynighanliqi melum. Maysem mutellipowa xanim bu heqte nahayiti muhim bir delilni otturigha qoydi. Yeni xitay hökümiti dunya boyiche eng zor bolghan gén ewrishke (DNA) sanliq melumat ambiri berpa qilip chiqqan, buninggha köpligen bi'o-téxnika shirketliri hemdemde bolghan, shundaqla xitaygha 10 milyondin artuq gén ewrishkisi yighish eswabini satqan” .

Éytan ependi yene munularni dédi:

 “Men dölet mejlisidiki guwahliq yighinida, xitayning mejburiy organ yötkesh opératsiyeliride Uyghurlarning bolupmu lagérlardiki Uyghurlarning qurbanliq qiliniwatqanliqigha da'ir pakitliq doklatlarning otturigha qoyghanidim. Bir qanche yilliq tekshürüsh we guwahchilarni ziyaret qilip yekünliginim boyiche, 25 yashtin 35 yashqiche bolghan, shuningdek ichki ezalar oghriliqining ‛eng köngüldikidek nishanliri‚ dep qarilidighan lagér tutqunliri yérim kéchide élip chiqip kétilgenche ghayib bolup ketkenlikini bayan qildim. 2017-Tin bashlap hésablisaqmu, 2023-yilghiche her yili 25 ming saghlam Uyghur yash ashu usulda xitaydiki ichki ezalar oghriliqining nishani qilinmaqta. Irqiy qirghinchiliqni buningdinmu janliq halda köz aldimizda süretlep béreleydighan bir menzire yoq. Bu ashkara halda dawam qiliwatqan bir irqiy qirghinchiliqtur. Xitayning bu jinayetlirini toxtitishta, amérikaning siyaset saheside alidighan muhim bir qedimi ‛ichki ezalarni mejburiy élishni cheklesh qanun layihesi‚ ni qanun'gha aylandurushtur”.

2020-Yili amérika kéngesh palata ezasi tam katin (Tom Cotton) , kéngesh palata ezaliridin kris simit (Chris Smith), tam sozi (Tom Suozzi) qatarliqlar birlikte xitayning tirik mehbuslardin ichki eza yighiwélish jinayitini tosush üchün “Ichki ezalarni mejburiy élishni toxtitish qanun layihesi” ni tonushturghanidi.

Bu xil qanunlarning roli ichki organ toplighuchilar we organ etkeschilirini tekshürüp éniqlash, pash qilish we ularni jazalash iken.

Kommunist xitay hakimiyitining ichki eza ambiri qurup, ölümge höküm qilin'ghan mehbuslarning, falün'gung muritlirining we yéqinqi yillarda lagérgha solan'ghan Uyghurlarning ichki ezalirini tirik turup sughuruwélish jinayiti ötküzüp kéliwatqanliqi, xelq'ara kishilik hoquq organliri teripidin eyiblinip kéliwatqanidi.

2019-Yili en'gliyediki hökümetsiz we musteqil sot kollégiyesi, xitay türmiliridiki 1 yérim milyondin artuq mehbustin her yili texminen 1 milyard dollar qimmitidiki ichki organlarning mejburiy élinip, sétilidighanliqini otturigha qoyghan, shundaqla xitayni qanunsiz ichki organ sodisi bilen eyibligenidi. Ular yene xitayning ölüm jazasi ijra qilin'ghan mehbuslar we siyasiy mehbuslarning ichki organlirini élip satidighanliqi, buning insaniyetke qarshi jinayet shekillendüridighanliqini körsetken idi.

2022-Yili “Amérika organ köchürüsh zhurnili” (American Journal of Transplantation) mexsus maqale élan qilip, xitay opératsiye doxturlirining ölüm jazasi ijra qilin'ghan mehbuslarning yürek we méngisi téxi herikettin toxtimay turup, yeni hayat turupla ich ezalirining sughurup élinidighanliqi we organ éksporti üchün ewetilidighanliqini ispatlaydighan bir yürüsh pakitlarni ashkarilighan idi.

Yéqinda, amérika dölet mejlisi ezasi, xitay ishliri ijra'iye komitétining re'isi kiris simis (Chris Smith) radiyomiz muxbiri alim séyitofning mexsus ziyaritini qobul qilghan idi. Kiris simis Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitish üchün, dölet mejlisi Uyghur guruppisidiki sepdashliri bilen birlikte dawamliq tirishchanliq körsitidighanliqini bildürgen. U yene ‛ichki ezalarni mejburiy élishni cheklesh qanun layihesi‚ ni toluq maqullash we ijra qilishning texirsizlikini tekitlep: “Men ulargha dawamliq chaqiriq qilip turimen. Hazirqi hökümet téxi awazini tapqini yoq, belkim kéyinki hökümet öz awazini tépishi mumkin. Mana hazirghiche töt yilgha yéqin waqit boldi, biz bir ishni bashlisaq, bu ish bashqa terepke ketti. Biz kishilik hoquqqa köngül bölüwatimiz dégen haman, ular gepni bashqa témilargha yötkep ketti. Toxtimay qoldin kétiwatidu. Shunga biz ularni özgertishke chaqiriwatimiz” dégenidi.

Étan gutmanmu bu mesilige jiddiy mu'amile qilishning zörürlükini tekitlep mundaq dédi:

 “Xitayning Uyghurlarning ichki ezalirini oghrilash arqiliq zor iqtisadi payda éliwatqanliqini bilimiz, ilgiri türmidiki siyasiy jinayetchiler, falün'gung muritliri, hazir bolsa Uyghurlar bu qebih organ jinayitining qurbani qilinmaqta. Buninggha xatime bérishte, yalghuz méditsina saheside xitayni akadémik yighinlargha yaki tetqiqatlargha qatnishishtin yiraqlashturush kupaye qilmaydu. Xitayning barghanche xelq'aralishiwatqan bu jinayitini, yeni Uyghurlarning organliridin paydilinishini toxtitish üchün amérikaning xelq'araliq jazalash qanunliri yolgha qoyulushi kérek. Chünki xitay u sodidin biwasite menpe'et almaqta. Xitayning iqtisadining chékiniwatqanliqini hemmimiz bilimiz, u asan pul tépiwatqan bu qebih usulni yene dawam qilidu؛ Uyghurlardin kéyin tibetler, xongkongluqlar we bashqilarni nishanlishi mumkin. Siyaset saheside xitayni jazalash qanunliri ijra qilinishi bilen teng, médiya we bashqa sahelerdimu bu éghir mesile küntertipke kélidu dep qaraymen”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.