Uyghur diyarida bikar qilin'ghan ijtima'iy teshkilatlar we yoqitiliwatqan Uyghur medeniyiti

Muxbirimiz méhriban
2022-02-28
Share
ghazi-emet-muqam.jpg Uyghur hazirqi zaman resim sen'itining ulini salghuchi, dangliq ressam merhum ghazi emet ependining “Muqam” namliq ijadiyiti.
Public Domain

Xitay taratquliridin bingtu'en tori we ürümchi sheherlik hökümet tori 25-féwral xewer bérip, shinjang Uyghur aptonom rayonining xelq ishliri nazaritining 2-ayning 22-küni “Ijtima'iy teshkilatlar qanuniy wekillirining tizimlash kinishkisi we tamghisini bikar qilish uqturushi” ni élan qilghanliqini xewer qildi.

Bikar qilin'ghanliqi élan qilin'ghan tizimlikte 160 orunning ismi bar bolup, bulardin “Uyghur klassik edebiyati we muqam tetqiqat jem'iyiti”, “Dolan déhqan ressamlar jem'iyiti”, “Atlan kespiy mektipi”, “Intil til mektipi”, “Miraj kespiy terbiyelesh mektipi” qatarliqlarning ismi diqqet qozghidi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan tehlilchiler, Uyghurlarning en'eniwiy milliy medeniyet alahidiliklirini tetqiq qilidighan jem'iyetler we chet'el tili kespiy mekteplirining qanuniy tizimlash guwahnamisi we tamghisini bikar qilishi, “Xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan ‛medeniyet qirghinchiliqi‚ning eng roshen ispati” dep teriplidi.

Tizimlikte ismi tilgha élin'ghan, “Atlan kespiy mektipi” ning qurghuchisi qasimjan abduréhim ependi ziyaritimizni qobul qilip, da'iriler bu tizimlikni élan qilishtin ilgirila, u 2006-yili tizimlikke aldurghan “Atlan til mektipi” we 2013-yili tizimlikke aldurghan “Atlan kespiy mektipi” ning u 2017-yili a'ilisini élip amérikigha kelgenliki seweblik, da'iriler teripidin “Mektepning qanuniy wekili qaytip kelmidi” dégendek bahaniler bilen normal oqutushtin toxtitilghanliqini, bu qétim tizimlikke élan qilinishi peqet resmiyet yüzisidin boluwatqanliqini bildürdi.

Qasimjan ependining bildürüshiche, nurghunlighan Uyghur yashlirini “Chet'el tili”, “Kompyutér kespiy bilimliri” de köp tereplime terbiyeligen “Atlan mektipi” ning herqaysi wilayetlerde tarmaqliri bar bolup, 2006-yildin 2017-yilghiche bu mektepte terbiyelen'gen oqughuchilar sani 100 mingdin ashqaniken.

Qasimjan abduréhim ependi yene, tizimlikte ismi élin'ghan ijtima'iy jem'iyet, tetqiqat orunliri we mekteplerning köpinchisining Uyghurlar teripidin qurulghanliqini bildürdi.

Tizimliktiki ismi élan qilin'ghan emeldin qaldurulghan ijtima'iy teshkilatlardin “Uyghur klassik edebiyati we muqam tetqiqat jem'iyiti” mu, chet'ellerdiki Uyghur sen'etkarlirining alahide diqqitini qozghidi.

Yawropa Uyghur ansambili yéqinqi yillarda yawropadiki köpligen döletlerde Uyghur muqam-muzikilirini orundap, Uyghur medeniyitini tonushturup kéliwatqan sen'et ömekliridin biri.

Mezkur ansambildin gollandiyediki kamil abbas ependi we shiwétsiyediki muxter abdukérim janbaz ependi ziyaritimizni qobul qilip, “Muqam tetqiqat jem'iyiti” ning taqilishini “Uyghur medeniyitining yoqitiliwatqanliqining eng roshen ispatliridin biri” dep körsetti.

Kamil abbas ependi xitay da'irilirining “Uyghur 12 muqami” dek xelq'arada qoghdiliwatqan medeniyet mirasini yoqitiwatqanliqini eyiblep, Uyghurlarning dunya muqam tereqqiyatigha zor töhpe qoshqanliqini tekitlidi.

Kamil abbas ependi, ötken esirning 80-90-yillirida ürümchidiki “Aptonom rayonluq opéra ömiki” de ishligen mezgilide muqamchiliq sen'iti sahesidimu bir mezgil sazende bolup ishligenlikini eslep ötti.

Uning bildürüshiche, Uyghur muqam tereqqiyatigha nurghunlighan Uyghur sen'etkarlirining emgiki we qan-teri singgen. U yene eyni yilliri xitay hökümitide wezipide bolghan tömür dawametke oxshash Uyghurlardin chiqqan hökümet emeldarliriningmu “Uyghur 12 muqami” ning retlinishige purset yaritip bergenlikini bildürdi.

Muxter abdukérim janbaz ependi bolsa, özining bir muzika hérismini bolush süpiti bilen ustazi abduréhim héyttin Uyghur klassik muqamlirini yéqindin tonush, öginish pursitige érishkenlikini bildürüp, “Muqam tetqiqat jem'iyiti” ge oxshash Uyghur klassik muzika tetqiqat orunlirining taqiwétilishi Uyghur medeniyiti üchün bir zor yoqitish dep eyiblidi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet