Istanbulda "Sherqiy türkistan jumhuriyet küni" ni xatirilesh yighini ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2019-11-11
Élxet
Pikir
Share
Print
1933- We 1944-yilliri 12-noyabir küni qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti xatirilesh murasimida proféssor alimjan inayet ependi sözlimekte. 2019-Yili 10-noyabir, türkiye.
1933- We 1944-yilliri 12-noyabir küni qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyiti xatirilesh murasimida proféssor alimjan inayet ependi sözlimekte. 2019-Yili 10-noyabir, türkiye.
RFA/Arslan

12-Noyabir Uyghurlar üchün muhim tarixiy bir kündur. Bu künde Uyghur xelqi ikki qétim öz musteqilliqini dunyagha jakarlap, sherqiy türkistan jumhuriyitini qurghan idi. Ene shu kündin étibaren 12-noyabir küni Uyghur xelqi üchün muhim xatire küni bolup qaldi.

10-Noyabir küni Uyghur akadémiyesi bilen "Uyghur herikiti" teshkilatiningning birlikte uyushturushi bilen 1933- we 1944-yilidiki sherqiy türkistan jumhuriyetlirini xatirilesh yighini ötküzüldi. Yighin'gha türkiyening her qaysi uniwérsitétlirida oqutquchiliq qiliwatqan Uyghur tetqiqatchilar we uniwérsitétlarda oquwatqan Uyghur oqughuchilar bolup, köp sanda kishi qatnashti.

Yighin "Qur'an-kerim" tilawiti, shéhitlargha hörmet bildürüsh we "Istiqlal marshi" ni oqush bilen bashlandi. Yighin'gha Uyghur akadémiyesining ijra'iye re'isi abdulhemit qaraxan ependi riyasetchilik qildi. Yighinda sakariye uniwérsitéti tarix bölümining oqughuchisi, doktor aspirant nuriddin izbasar "1933-Yili 12-noyabir qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulush jeriyani, yiqilish sewebliri we tarixiy pursetning qoldin kétishi" dégen témida léksiye berdi.

Arqidin 15-noyabir sipros (qibris) uniwérsitétining oqutquchisi doktor shewket nasir "1944-Yili 12-noyabir küni ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulushi, eyni waqittiki xelq'ara weziyet we musteqilliqni yoqitip qoyushning sewebliri" dégen témida söz qildi.

Yighinning échilish murasimida söz qilghan Uyghur akadémiyesining re'isi, proféssor alimjan inayet tarixta qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyetlerni eslep mundaq dédi: "1933-Yili qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qurulghanliqining 86 yilliqi, 1944-yili ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining 75-yilliqi munasiwiti bilen bu ikki jumhuriyitimizni tebrikleymen. Bu ikki jumhuriyetning qurulush jeryanida eziz janlirini pida qilghan shéhitlirimizgha hörmet bildürimen we muhebbet bilen esleymen. Bu shéhitlirimizning rohliri shat, yatqan yéri jennette bolsun!"

Proféssor alimjan inayet tarixta qurulghan ikki jumhuriyetning Uyghurlargha nisbeten ehmiyiti toghrisida toxtilip, mundaq dédi: "Gerche bu ikki jumhuriyetning ömri qisqa bolghan bolsimu, emma sherqiy türkistanning siyasiy sehniside intayin muhim ehmiyetke ige. Chünki bügünki künde bu ikki musteqil jumhuriyet sherqiy türkistanliqlarning musteqilliq iradisini we arzusini dunyagha jakarlighan muhim bir siyasiy hadisedur. Bu jumhuriyetler bügün dawam qiliwatqan milliy küreshlirimizning eng muhim ilham menbesidur we meniwi tayanchidur. Bizning buningdin kéyinki milliy musteqilliq kürishimizning yolini yorutquchi we yol körsetküchi intayin muhim meniwi ozuqtur. Bu yoldiki ish-heriketlirimizge ölchem we prinsip bolidighan muhim bir siyasiy weqedur. Mana shu sewebtin bu ikki alahide künni her yili xatirilishimiz we kelgüsi ewladlirimizgha bildürüshimiz, bu ikki künning meniwi ülgisini ulargha singdürüsh arqiliq ulargha kelgüsidiki siyasiy nishan we pilan yol xeritisini yashlirimizgha yorutup bérishimiz kérek. Bu ikki jumhuriyetning bizning kelgüsimizni we kelgüsidiki nishanimiz we yol xeritimizni öginishte bizge yol körsetküch kompas ikenlikini chongqur tonup yettuq."

Yighinda söz qilghan doktor aspiranti nuriddin izbasar ependi 1933-yili qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyitining qurulush jeryanining 1931-yili bashlan'ghanliqini we qumulda bashlan'ghan inqilabning tesiri bilen turpan, aqsu we qeshqer qatarliq her qaysi sheherlerde azadliq heriketliri élip bérilghanliqi, buning netijide 1933-yili qeshqerde sherqiy türkistan islam jumhuriyiti qurulghanliqini bildürdi.

Yighinda yene doktor shewket nasir ependi 1944-yili ghuljida qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining qurulush jeriyani we yiqilish sewebliri toghrisida tepsiliy toxtaldi.

Shu künidiki yighinda yene yüsüp xas hajip tughulghanliqining ming yilliqi munasiwiti bilen "Uyghurlarda döletchilik en'enisi" dégen témida muhakime yighinimu ötküzüldi.

Yighinda proféssor alimjan inayet "Qutadghu bilikte tengri tesewwuri" dégen témida, doktor rahile qeshqeri "Yüsüp xas hajibning bilim heqqidiki nesihetlirining künimizdiki ehmiyiti" dégen témida, doktor meghpiret kamal "Yüsüp xas hajip we u yashighan dewr" dégen témida söz qildi.

Doktor meghpiret kamal xanim yüsüp xas hajipning "Qutadghu bilig" tiki döletchilik idiyesi heqqide tepsiliy toxtilip ötti.

Abdulhemit qaraxan ependi axirida bu yighinning ehmiyiti toghrisida toxtilip, mundaq dédi: "Uyghurlar tarixta qurghan döletlerni xatirilesh bilen birge tarixta ketken xataliqlarni yekünlesh hemde sawaqlardin ders élish bizning yéqin kelgüside qurulidighan sherqiy türkistan dölitining asasini puxta sélishimiz üchün zor ehmiyiti bar dep qaraymen", dédi.

Toluq bet