Ikki jumhuriyetni xatirilesh murasimi türkiye paytexti enqeredimu daghdughiliq ötküzüldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-11-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Türkiye parlaméntidiki büyük birlik partiyesi re'isi mustafa destichi ependi söz qilmaqta. 2019-Yili 11-noyabir, enqere.
Türkiye parlaméntidiki büyük birlik partiyesi re'isi mustafa destichi ependi söz qilmaqta. 2019-Yili 11-noyabir, enqere.
RFA/Erkin Tarim

1933-1944-Yilliri 12-noyabirda qurulghan ikki jumhuriyetni xatirilesh murasimi türkiye paytexti enqeredimu daghdughiliq ötküzüldi.

11-Noyabir türkiyening paytexti enqere shehiride 1933-yili 12-noyabirda qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti we 1944-yili 12-noyabirda qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitini xatirilesh murasimi nahayiti tesirlik ötküzüldi. Murasim ikki jumhuriyetni qurush üchün jénini pida qilghan shéhitlargha hörmet we éhtiram bildürüsh üchün bir minutluq sükütte turush bilen bashlandi.

Bu murasimni dunya Uyghur qurultiyi, sherqiy türkistan wexpi we Uyghur instituti qatarliq teshkilatlar birlikte uyushturghan bolup, murasimgha enqere shehiridiki Uyghurlardin sirt, türkiye parlaméntidiki büyük birlik partiyesi re'isi mustafa destichi, "Iyi", yeni yaxshi partiyesi parlamént ezasi isma'il qonjuq ependi, fahrettin yoqush ependi, sherqiy türkistan wexpi re'isi muhittin januyghur, we dunya Uyghur qurultiyi mu'awin re'isi doktor erkin ekrem ependiler qatnashti hem échilish nutqi sözlidi.

Yighin chaqirilghan enqere sheherlik hökümetning nejip fazil qisakürek yighin zalining her teripige türkiyening bayriqi bilen sherqiy türkistanning ay-yultuzluq kök bayriqi ésilghan.

Yighinning kün tertipige bina'en aldi bilen sherqiy türkistan wexpi re'isi muhittin januyghur ependi nutuq sözlep, Uyghurlar üchün zor ehmiyetke ige bolghan 12-noyabir küni qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti bilen sherqiy türkistan jumhuriyitini xatirilesh murasimigha kelgen her qaysi partiye mes'ulliri, parlamént ezaliri we méhmanlargha rehmet éytip mundaq dédi: "Bügün bizni qollash üchün kelgen her qaysi siyasiy partiye mes'ulliri, parlamént ezaliri we ammiwi teshkilat mes'ullirigha ching könglümdin rehmet éytimen. Bügün Uyghur tarixida zor ehmiyetke ige bolghan sherqiy türkistan jumhuriyetlirini xatirilesh üchün bu yerge jem bolduq. Tarixta parlaq medeniyet yaratqan Uyghurlar bügün qéyin bir weziyette. Lékin ümidimizni yoqatmiduq".

Büyük birlik partiyesi re'isi mustafa destichi ependi échilish nutqida mundaq dédi: "Men shuni tekitlimekchimenki türkiye hökümiti, türkiye parlamént re'isi bu heqte héch qandaq nersini bahane qilalmaydu. Xitayning sherqiy türkistandiki ishghali dawamlashqan müddetkiche xitay bilen dost bolalmaymiz. Xitay döliti bilen xitaylar bilen türk döliti we türk milliti dost bolalmaydu. Méning qérindashlirim xitayning ishghali astida tursa, xitay ularning dinigha, ippet-nomusigha chéqiliwatsa, xitay bilen dost bolsaq bolmaydu. Xitay türk dölitining we türklerning düshminidur. Shunga hökümitimiz buninggha qarap xitaygha mu'amile qilishi kérek".

Arqidin "Iyi" yeni yaxshi partiye parlamént ezasi fahrettin yoqush ependi échilish nutqi sözlep özining türkiye parlaméntigha Uyghur diyaridiki insan heq we hoquqlirini tekshürüsh üchün teklip sun'ghanliqini, lékin türkiyede hakimiyet béshidiki aq partiye bilen milletchi heriket partiyesining ret qilghanliqini bayan qilip mundaq dédi: "Partiyemizning re'isi meral aqshener xanim sherqiy türkistan mesilisini izchil halda otturigha qoyuwatidu, manga Uyghurlarning weziyitini tekshürüsh toghrisida parlaméntqa teklip layihesi sun'ghuzdi. Mezkur layihe toghrisida türkiye parlaméntida muzakire élip barghanda, aq partiye bilen uning ittipaqdishi milletchi heriket partiyesi parlamént ezaliri bizni qollimidi. Bu qandaq qérindashliq, bu qandaq dindashliq?".

Chong dadisining qeshqerdin se'udi erebistan'gha, kéyin türkiyege kélip olturaqlashqan bir Uyghur ikenlikini dégen yaxshi partiye parlamént ezasi isma'il qonjuq ependi türkiyede pa'aliyet élip bériwatqan sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlarni ittipaqlishishqa chaqirip mundaq dédi: "Méning chong dadam qeshqerdin erebistan'gha, u yerdin türkiyege kélip olturaqliship qalghan iken. Méningmu tégim Uyghur. Sherqiy türkistan teshkilatlirining hemmisi mürini-mürige tirep xitaygha qarshi küresh qilishi kérek. Sherqiy türkistanliqlar ichidiki ittipaqsizliq sherqiy türkistan dewasigha nahayiti zor ziyan élip kéliwatidu dep qaraymen. Biz Uyghurlarning türkiyediki sanimiz anche köp emes. Birlishishimiz kérek. Men sherqiy türkistan jumhuriyetlirini xatirilesh yighinining sherqiy türkistan dewasigha paydiliq bolushini tileymen".

Échilish murasimi axirlashqandin kéyin enqere uniwérsitéti proféssori Uyghurshunas sema barutju özönder riyasetchilik qilghan ilmiy doklat bérish yighini bashlandi. Hajettepe uniwérsitéti proféssori tarixchi memet öz ependi "Sherqiy türkistan we türk dunyasi", Uyghur instituti mudiri doktor erkin ekrem ependi "Sherqiy türkistan jumhuriyiti we xitayning ishghali", sütchü imam uniwérsitéti diniy ilimler fakultéti oqutquchisi alimjan boghda ependi bolsa "1933-Yili qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti", enqere uniwérsitéti proféssori sa'adettin gömech ependi bolsa "Uyghurlarning kélip chiqishi toghrisida tarixiy heqiqetler", istanbul uniwérsitéti oqutquchisi doktor ömer qul ependi bolsa "Sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulush aldida shéng shiseyning Uyghur siyasiti" témilirida ilmiy doklatlirini sundi. Doklat axirlashqandin kéyin uludagh uniwérsitétining muzika oqutquchisi doktor erdem özdemir ependi dangliq dutar ustisi abduréhim héyitning "Uchrashqanda", "Nozugum" qatarliq naxshilirini orundap yighin ehlining alqishigha érishti. Arqidin kichik mujahit bilen enqere uniwérsitéti Uyghur tili kespi oqughuchisi atabey barish shé'ir déklamatsiye qilip berdi.

Yighin axirida mikrofonimizni sherqiy türkistan jumhuriyetlirining xatirilesh pa'aliyitige ishtirak qilghan enqereliq Uyghurlargha uzattuq. Uyghur akadémiyesi ijra'iye re'isi abdulxemit qaraxan ependi enqerede Uyghurlarning sani az bolsimu, pa'aliyetning nahayiti yaxshi ötkenlikini bayan qildi.

Enqere uniwérsitéti diniy ilimler kespi oqughuchisi ayshemgül, bu yighinda Uyghurlar 20-esirde qurghan 2 jumhuriyet toghrisida köp yéngi melumatqa ige bolghanliqini éytti.

Toluq bet