Amérika dölet mejliside ilham toxti we Uyghurlarning weziyiti heqqide yighin ötküzüldi

Muxbirimiz gülchehre
2020-03-05
Share
IMG-20200305-WA0021.jpg Dölet mejlisige otkuzulgen "yawropa ittipaqi bilen amérikining Uyghurlar weziyiti heqqidiki ortaq endishisi" namliq yighindin korunsh
RFA

4-Mart küni chüshtin kéyin, amérika dölet mejlisi binasida "Yawropa bilen amérikaning Uyghurlar weziyitidiki ortaq endishisi "témisida mexsus yighin ötküzüldi. Amérika kéngesh palatasining qarmiqidiki tashqi ishlar komitéti bilen yawropa ittipaqining washin'gtondiki ish béjirish orni birlikte uyushturghan mezkur yighin, yawrupa ittipaqining eng aliy kishilik hoquq mukapati bolghan "Saxarof kishilik hoquq mukapati" bérilgen xitay türmisidiki Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtining sheripige béghishlan'ghan.

Yighin'gha ilham toxtining amérkadiki qizi jewher ilham alahide teklip qilin'ghandin sirt yighin'gha asasliqi kéngesh palatasining bir qisim muhim ezaliri we yawropa ittipaqining washn'gtondiki ish béjirish ornining xadimliri hemde amérika we bir qisim xelq'ara axbarat wasitilirining muxbirliri qatnashti.

Yighinda aldi bilen yawropa ittipaqining washn'gtondiki ish béjirish ornining diréktori joséf dan 2014-yili " Döletni parchilashqa qutratquluq qilish" jinayiti bilen ömürlük qamaq jazasigha höküm qilin'ghan, Uyghurlarning eqelliy heq-hoquqliri üchün küresh qilghan ziyaliy ilham toxtining yawropa ittipaqining "Saxarof kishilik hoquq mukapati" gha érishkenlikini tebrikleydighanliqini, yawropa ittipaqining bu mukapat arqiliq xitay hökümitini ilham toxtini derhal qoyup bérishke we az sanliq milletlerning heq-hoquqigha hörmet qilishqa chaqiridighanliqini tekitlidi. U yene, biraq yawropa ittipaqining mezkur mukapatini ilham toxtining öz qoli bilen tapshuruwélishi mumkin bolmighandin sirt yene 2017- yilidin buyan uning héch qandaq xewiri yoqluqidin chongqur endishe qiliwatqanliqini bildürdi.

Amérika kéngesh palatasi tashqi ishlar komitéti re'isi jeyms rich sözide ilham toxti eyni chaghda teshebbus qilghan Uyghurlarning we bashqa az sanliq milletlerning öz tilini qollinish hoquqlirining dölet mejliside awazdin ötken, Uyghur kishilik hoquq qanun layihesining özgertilgen yéngi nusxisigha kirgüzülgenliki we bu qanun layihesining maqullinishi üchün kéngesh we awam palata ezalirining xizmetlirini dawam qiliwatqanliqini tekitlidi.

Dölet mejlisi ezaliridin bob menéndéz yawropa ittipaqining "Xitaydiki mandala " dep teriplen'gen ilham toxtidek Uyghur millitining güzel medeniyiti we tilini chongqur söygen shuningdek uni qoghdash, öz millitining eqelli kishilik hoquqliri we pikir erkinlikini qoghdash üchün küresh qilish yolida zor pidakarliq körsetken bir Uyghur ziyaliysigha "Saxarof erkinlik mukapati" ni teqdim etkenlikidin bekmu xursen ikenlikini bildürdi. U, yene 2020 -yilidek bügünki bir medeniyetlik dewrde xitay teripidin bigunah halda jazalan'ghan ilham toxtining ehwali namelum bolghandin sirt milyondin artuq kishining yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi, pütün Uyghur aptonom rayonida kishilerning xitayning yuqiri téxnikiliq nazaret sistémisi astida kishilik hoquq weziyitining intayin xeterlik halda turuwatqanliqidin endishiliniwatqanliqini éytti. U:" Meyli ilham toxti bolsun we yaki bashqa milyondin artuq shuninggha oxshash bigunah halda lagérlargha we türmilerge qamalghan Uyghur we bashqa musulmanlarning héch qandaq biri bundaq zulum körüshke layiq emes, shunga biz Uyghur kishilik hoquq qanun layihesining baldurraq maqullinishini dewet qilish arqiliq xitay hökümitining bu zulumlirini dawamlashturushigha emdi qarap turghili bolmaydighanliqidin hem buni toxtitish üchün choqum jiddiy we emeliy tedbir élishning texirsizlikidin signal bériwatimiz"dédi.

Kéngesh palata ezasi marko rubiyo özi we kéngesh palata ezalirining xelq'ara jem'iyetning diqqitini ilham toxtining weziyitigila emes pütün Uyghurlar yüzliniwatqan weziyetke tartishni meqset qilip, bultur ilham toxtini nobél tinchliq mukapatigha körsetkenlikini, bu yil uning saxarof mukapati alghanliqining bu mesilining yersharilashqan ,hemme orta köngül bölidighan mesilige aylan'ghanliqini körsitidighan intayin ehmiyetlik weqe ikenlikini tekitlidi. Marko rubiyo axirida sözini " Kishilik hoquqqa alahide qimmet bergen we shu qimmet hem prinsiplarni saqlashni özige ehde qilghan dölet, jem'iyet we kishiler qachanki xitay hökümiti ijra qiliwatqan bu xil eqelliy insan hoquqlirigha xilap qilmishlargha qarshi turmisa, démek buni qobul qilghan bolidu, netijide, biz yashawatqan bu jem'iyet we bu dunya, bir-birige tüptin qarmu- qarshi bolghan qimmet we prinsiplar höküm sürgen halgha kélip qalidu. Emdi pütün dunya birlikte emeliy tedbir alidighan peyt keldi" dégenler bilen axirlashturdi.

Yighin dawamida yene amérikadiki musteqil kishilik hoquq pa'aliyetchisi saw yashu'é teripidin ishlen'gen ilham toxti heqqidiki höjjetlik filim körsitildi.

Yawropa parlaménti 2019-yili, 18‏-dékabir küni türmidiki ataqliq Uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bérilgen 2019‏-yilliq "Saxarof kishilik hoquq mukapati" ni tapshurush murasimi ötküzgen bolup, mukapatni ilham toxtining amérikadiki qizi jewher ilham dadisigha wakaliten tapshurup alghanidi.

Filimdin kéyin sözge teklip qilin'ghan ilham toxtining qizi jewher ilham sehnige chiqip, bu filimni nechche qétim tekrar -tekrar körüp kéliwatqan bolsimu, lékin her körginide uni xuddi yéngidin körgendek héssiyatta bolidighanliqini bildürdi. U, amérika hökümiti we yawropa parlaméntining dadisining weziyitige köngül bölüsh bilen teng Uyghurlarning weziyitige bolghan endishisini ipadilep, mezkur yighinni ötküzgenlikige teshekkür bildürdi. U, özining 2017- yilidin étibaren dadisi heqqide héchqandaq bir xewer alalmaywatqanliqini, nöwettikidek hemme Uyghur lagérlargha korona wirusi tarqilishidin endishe qiliwatqan bir peytte öziningmu dadisining ehwalidin chongqur qayghuriwatqanliqini tekitlidi.

Jewher yene yéqinda Uyghur diyaridiki kishilik hoquqlarning ayaq-asti bolushi, bolupmu lagér tutqunlirining mejburiy emgekke sélinishigha xelq'aradiki köpligen dangliq shirketlerning chétilip qélishidin epsuslan'ghanliqini bildürüp, bu shirket we karxanilarni hemde hökümetlerni Uyghurlarni yighiwélish lagérlirigha qamap insaniyetke qarshi jinayet ötküzüwatqan xitay hökümiti bilen hemkarliq ornatmasliqqa chaqirdi.

U, xitay hökümitining bu kishilik hoquq depsendichilikliri we jinayetlirini toxtitish peqet amérika we yawropa ittipaqi we yaki gherb döletliriningla mes'uliyiti emeslikini, bu hem barliq hökümet we insanlarning ortaq insaniy mes'uliyiti ikenlikini eskertip: " Ular türmilerde zulum chekmekte, ular silerning qutquzushunglargha muhtaj" dep tekitlidi.

Yawropa ittipaqining washin'gtondiki ish béjirish ornining diréktori joséf dan yighindin kéyin ziyaritimizni qobul qilip, yawropa ittipaqining ilham toxtigha bu mukapatni layiq körgen bir waqitta amérika kéngesh palatasining ilham toxtini öz ichige alghan bigunah halda lagér hem türmilerge qamalghan Uyghurlarni qoyup bérish telep qilin'ghan Uyghur kishilik hoquq qanun layihesini awazdin ötküzgenlikini qarshi alidighanliqini bildürdi. U, "Bu xil ortaq we mas qedemdiki tedbirler Uyghur diyarida yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichiliklirige xatime bérishte intayin muhim we zörür hemkarliq "dep körsetti. Joséf dan ependi buning ilham toxtining qoyup bérilishi we shundaqla Uyghurlarning weziyitide özgirish yasishining bashlinishi bolushini ümid qilidighanliqini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.