Илһам тохти, «сахароф мукапати» вә җаза лагерлири тоғрисидики инкаслар

Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2019-10-25
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Илһам тохти 2019-йиллиқ «сахароф мукапати» ға еришти. 2019- Йили 24- өктәбир.
Илһам тохти 2019-йиллиқ «сахароф мукапати» ға еришти. 2019- Йили 24- өктәбир.
EU Parliament Website

24-Өктәбир явропа иттипақиниң әң алий мукапати болған «сахароф мукапати» ниң хитай түрмисидики уйғур өктичи зиялийси илһам тохтиға берилиши мунасивети билән уйғурлар вә хитайниң уйғур дияридики җаза лагерлири мәсилиси хәлқара җәмийәтниң йәнә бир қетим диққәт нуқтисиға айланди.

Мәтбуатлардики учурлардин мәлум болушичә, явропа парламентиниң рәиси давид сассоли төнүгүн франсийәниң страсбург шәһридики явропа иттипақиниң мәркизидә өткүзүлгән «сахароф мукапати» ни елан қилиш мурасимида қилған сөзидә: «биз бу мукапат арқилиқ хитай һөкүмитини илһам тохтини дәрһал қоюп беришкә вә аз санлиқ милләтләрниң һәқ-һоқуқиға һөрмәт қилишқа чақиримиз,» дегән. 

Илһам тохтини мәзкур мукапатқа намзат көрсәткүчиләрдин бири болған «явропани йеңилаш» партийәсиниң рәиси дачиян сийолос әпәнди 24-өктәбир явропа парламенти билән биргә елан қилған ортақ баянатида «илһам тохтиниң кишилик һоқуқ вә асасий әркинлик йолида елип барған күрәшлириниң җараңлиқ садалири, ‹сахароф мукапати' ниң роһини толуқ намайән қилди,» дегән.

Әмма «сахароф мукапати» илһам тохтиға ундақ асан берилмигән. Хәвәрләрдин мәлум болушичә, хитай һакимийити явропа иттипақиниң илһам тохтиға «сахароф мукапати» беришиниң алдини елиш үчүн тиним тапмай һәрикәт қилған. явропа парламентиниң бәзи әзалириниң алдини тосуп, бу мукапатқа илһам тохтини намзат көрсәтмәсликни тәләп қилған.

Әңилийәдики леберал демократлар партийәсиниң явропа парламентидики әзаси фил баннийон әпәндиму илһам тохтини сахароф мукапатиниң намзатлиқиға көрсәткүчиләрдин бири болуп, униң 24-өктәбир күни «франсийә авази» ниң зияритини қолбул қилғанда билдүришичә, бундин икки һәптә илгири хитайниң әнгилийәдики әлчилири униң билән көрүшүп, илһам тохтини «сахароф мукапати» ға намзатлиққа көрситиштин ваз кечишини тәләп қилған. 

«Франсийә авази» ниң мухбири баннийондин: «хитай даирилири илһам тохтини ‹тероризимни вә бөлгүнчиликни қоллиған' дәп әйипләп, явропа парламентидин ‹ақ-қариниң пәрқигә йетишни, алдамчиларниң дамиға чүшмәсликни, сиртқа җинайи һәрикәтләрни вә бөлгүнчилик қилмишлирини қоллайдиған хата сигнал бәрмәсликни' тәләп қилди. Сизниң буниңға қарита җавабиңиз нимә?» дегән соалиға мундақ җавап бериду: «икки һәптә илгири хитайниң әнгилийәдики әлчилири маңа дәл шундақ деди, мәндин илһам тохтини намзатлиққа көрситиштин ваз кечишимни тәләп қилди. Мениң җавабим болса: ‹илһам тохти пәқәтла уйғурларниң диний итиқад әркинликини қоғдиған, пәқәтла уйғурлар билән хитайларниң тинч арилишип яшишини тәрғип қилған бирси. Биз униңда һечқандақ бир шәкилдики тероризим яки бөлгүнчиликни көрмидуқ. У уйғурларни қоғдапла қалмай, хитайларниңму әқәлли кишилик һәқ-һоқуқини қоғдиған.»

Баннийон йәнә мундақ дәйду: «мениң илһам тохтини ‹сахароф мукапати' ға намзат көрситишимдики сәвәб хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитиниң күнсири қәбиһлишип кетиватқанлиқини көргинимиз үчүндур. ялғуз шинҗаңдила хитай даирилири 1 милйондин артуқ адәмни ‹қайта тәрбийиләш мәркәзлири' гә соливалди, буниң бүгүнки дуняда мисали тепилмайду. Шу сәвәбтин мән явропа парламентини бу ишқа әң қаттиқ инкас қайтуриши керәк, дәп қараймән. Мәнчә, бу бу әң қаттиқ инкас, йәни ‹сахароф мукапати' ни илһам тохтиға бериштур. Илһам тохти уйғурларниң мәнпәәтини қоғдапла қалмастин, бәлки йәнә уйғурлар билән хитайларниң баравәрлик ичидә биргә яшишини қоллиған. Шуңа бизниң бейҗиң даирилиригә җаза лагерлирини һәргизму қобул қилғили болиду дәп қаримайдиғанлиқимизни очуқ билдүрүп қоюшимиз зөрүрдур.» 

«Илһам тохти гурупписи» ниң қурғучилиридин бири, франсийәдики хитайшунас мари һолизман ханим 24-өктәбир мухбирларға қилған сөзидә мундақ дегән: «бу узунға созулған күрәшниң мукәммәл бир нәтиҗиси. Илһам тохти илгири ‹мартин анналс мукапати' ға охшаш даңлиқ мукапатларға еришкән. Әмма бу қетимқи явропа парламентиниң ‹сахароф мукапати' ниң униңға берилиши техиму чоңқур мәнигә игә. Бу явропа иттипақиниң хитайдики кишилик һоқуқ мәсилисини алдинқи орунға қоюдиғанлиқини чүшәндүриду. Бу йәнә илһам тохтиға охшаш тинчлиқпәрвәр бир алимниң пүтүн дуняниң диққитигә еришкәнликини билдүрүпла қалмастин, униң арқисидики тутқун қилинған ашу уйғурларни, тутқун қилинған нурғунлиған кишилик һоқуқ адвокатлирини, йәнә ашу күрәш қиливатқан хоңкоңлуқларни өз ичигә алидиғанлиқини билдүриду. Шуңа илһам тохтиға берилгән явропа иттипақиниң бу мукапати бизгә зор тәсәллий болди.»

Лһам тохтиға берилгән «сахароф мукапати» көплигән ахбарат хәвәрлиридә явропа бирликиниң җаза лагерлириға қарши инкаси сүпитидә баян қилинмақта. Муһаҗирәттики бәзи уйғурларму охшаш чүшәнчиләрдә болуватқанлиқини ипадә қилишмақта.

Дуня уйғур қурултийи диний ишлар комитетиниң мудири, «шәрқий түркистан өлималар бирлики» ниң муавин рәиси турғунҗан алавудун әпәнди бу һәқтә тохтилип мундақ дәйду: «явропа парламенти 2018-йили 4-өктәбирдә җаза лагерлириға қарши 15 маддилиқ қарар қобул қилип, хитайниң шәрқий түркистандики ғәйрий инсаний сияситигә болған наразилиқини билдүргән иди. Шундин буян явропа иттипақи америкаға охшаш җаза лагерлири мәсилисини җиддий күнтәртиптә туталмиған болсиму, әмма явропа иттипақиниң мәсуллири хитай билән болған сөһбәт вә диялоглирида бу мәсилини тилға елип кәлди. Нөвәттә хитай һакимийити милйонлиған уйғурларни қамап қийнаватқан җаза лагерлирини хәлқараға пәрдазлап көрситип, уни ‹қайта тәрбийиләш мәркизи' дәп атимақта. Мушундақ бир чағда бу йил 30-синтәбир уйғур зиялийси илһам тохтиға ‹васлав хавел әркинлик мукапати' ниң берилиши, арқидинла 24-өктәбир йәнә ‹сахароф мукапати' ниң берилишини явропа иттипақиниң җаза лагерлириға қарши инкаси, дәп чүшинишкә болиду. Чүнки страсбургда төнүгүн бу мукапатниң илһам тохтиға берилгәнлики елан қилинғанда хитай һөкүмитидин ‹аз санлиқ милләтләрниң һәқ-һоқуқиға һөрмәт қилиш' тәләп қилинди. Йәни явропа иттипақи хитай һөкүмитигә қарита ‹сән билән бизниң қиммәт қаришимиз һәргиз охшимайду, сән түрмигә солиған әркинлик җәңчилирини биз мукапатлаймиз, сениң йолға қойған җаза лагерлири сияситиңни биз етирап қилмаймиз, биз уйғурлар мәсилисигә диққәт қиливатимиз, ' дегән сигнални бериватиду, дәп қараймән.»

Мәркизи түркийәдә болған уйғур академийәси 24-өктәбир күни илһам тохтиниң «сахароф мукапати» ға наил болғанлиқини тәбрикләп очуқ хәт елан қилған болуп, академийә мәсуллиридин абдулһәмит қарахан әпәнди бу һәқтә тохталғанда: «бу мукапат явропа бирликидин хитай мустәбит һөкүмитигә қарита бир сигнал,» дегәнни әскәртти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт