Ilham toxti, "Saxarof mukapati" we jaza lagérliri toghrisidiki inkaslar

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-10-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Ilham toxti 2019-yilliq "Saxarof mukapati" gha érishti. 2019- Yili 24- öktebir.
Ilham toxti 2019-yilliq "Saxarof mukapati" gha érishti. 2019- Yili 24- öktebir.
EU Parliament Website

24-Öktebir yawropa ittipaqining eng aliy mukapati bolghan "Saxarof mukapati" ning xitay türmisidiki Uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtigha bérilishi munasiwéti bilen Uyghurlar we xitayning Uyghur diyaridiki jaza lagérliri mesilisi xelq'ara jem'iyetning yene bir qétim diqqet nuqtisigha aylandi.

Metbu'atlardiki uchurlardin melum bolushiche, yawropa parlaméntining re'isi dawid sassoli tönügün fransiyening strasburg shehridiki yawropa ittipaqining merkizide ötküzülgen "Saxarof mukapati" ni élan qilish murasimida qilghan sözide: "Biz bu mukapat arqiliq xitay hökümitini ilham toxtini derhal qoyup bérishke we az sanliq milletlerning heq-hoquqigha hörmet qilishqa chaqirimiz," dégen. 

Ilham toxtini mezkur mukapatqa namzat körsetküchilerdin biri bolghan "Yawropani yéngilash" partiyesining re'isi dachiyan siyolos ependi 24-öktebir yawropa parlaménti bilen birge élan qilghan ortaq bayanatida "Ilham toxtining kishilik hoquq we asasiy erkinlik yolida élip barghan küreshlirining jarangliq sadaliri, 'saxarof mukapati' ning rohini toluq namayen qildi," dégen.

Emma "Saxarof mukapati" ilham toxtigha undaq asan bérilmigen. Xewerlerdin melum bolushiche, xitay hakimiyiti yawropa ittipaqining ilham toxtigha "Saxarof mukapati" bérishining aldini élish üchün tinim tapmay heriket qilghan. Yawropa parlaméntining bezi ezalirining aldini tosup, bu mukapatqa ilham toxtini namzat körsetmeslikni telep qilghan.

Engiliyediki lébéral démokratlar partiyesining yawropa parlaméntidiki ezasi fil banniyon ependimu ilham toxtini saxarof mukapatining namzatliqigha körsetküchilerdin biri bolup, uning 24-öktebir küni "Fransiye awazi" ning ziyaritini qolbul qilghanda bildürishiche, bundin ikki hepte ilgiri xitayning en'giliyediki elchiliri uning bilen körüshüp, ilham toxtini "Saxarof mukapati" gha namzatliqqa körsitishtin waz kéchishini telep qilghan. 

"Fransiye awazi" ning muxbiri banniyondin: "Xitay da'iriliri ilham toxtini 'térorizimni we bölgünchilikni qollighan' dep eyiplep, yawropa parlaméntidin 'aq-qarining perqige yétishni, aldamchilarning damigha chüshmeslikni, sirtqa jinayi heriketlerni we bölgünchilik qilmishlirini qollaydighan xata signal bermeslikni' telep qildi. Sizning buninggha qarita jawabingiz nime?" dégen so'aligha mundaq jawap béridu: "Ikki hepte ilgiri xitayning en'giliyediki elchiliri manga del shundaq dédi, mendin ilham toxtini namzatliqqa körsitishtin waz kéchishimni telep qildi. Méning jawabim bolsa: 'ilham toxti peqetla Uyghurlarning diniy itiqad erkinlikini qoghdighan, peqetla Uyghurlar bilen xitaylarning tinch ariliship yashishini terghip qilghan birsi. Biz uningda héchqandaq bir shekildiki térorizim yaki bölgünchilikni körmiduq. U Uyghurlarni qoghdapla qalmay, xitaylarningmu eqelli kishilik heq-hoquqini qoghdighan."

Banniyon yene mundaq deydu: "Méning ilham toxtini 'saxarof mukapati' gha namzat körsitishimdiki seweb xitaydiki kishilik hoquq weziyitining künsiri qebihliship kétiwatqanliqini körginimiz üchündur. Yalghuz shinjangdila xitay da'iriliri 1 milyondin artuq ademni 'qayta terbiyilesh merkezliri' ge soliwaldi, buning bügünki dunyada misali tépilmaydu. Shu sewebtin men yawropa parlaméntini bu ishqa eng qattiq inkas qayturishi kérek, dep qaraymen. Menche, bu bu eng qattiq inkas, yeni 'saxarof mukapati' ni ilham toxtigha bérishtur. Ilham toxti Uyghurlarning menpe'etini qoghdapla qalmastin, belki yene Uyghurlar bilen xitaylarning barawerlik ichide birge yashishini qollighan. Shunga bizning béyjing da'irilirige jaza lagérlirini hergizmu qobul qilghili bolidu dep qarimaydighanliqimizni ochuq bildürüp qoyushimiz zörürdur." 

"Ilham toxti guruppisi" ning qurghuchiliridin biri, fransiyediki xitayshunas mari holizman xanim 24-öktebir muxbirlargha qilghan sözide mundaq dégen: "Bu uzun'gha sozulghan küreshning mukemmel bir netijisi. Ilham toxti ilgiri 'martin annals mukapati' gha oxshash dangliq mukapatlargha érishken. Emma bu qétimqi yawropa parlaméntining 'saxarof mukapati' ning uninggha bérilishi téximu chongqur menige ige. Bu yawropa ittipaqining xitaydiki kishilik hoquq mesilisini aldinqi orun'gha qoyudighanliqini chüshendüridu. Bu yene ilham toxtigha oxshash tinchliqperwer bir alimning pütün dunyaning diqqitige érishkenlikini bildürüpla qalmastin, uning arqisidiki tutqun qilin'ghan ashu Uyghurlarni, tutqun qilin'ghan nurghunlighan kishilik hoquq adwokatlirini, yene ashu küresh qiliwatqan xongkongluqlarni öz ichige alidighanliqini bildüridu. Shunga ilham toxtigha bérilgen yawropa ittipaqining bu mukapati bizge zor teselliy boldi."

Lham toxtigha bérilgen "Saxarof mukapati" köpligen axbarat xewerliride yawropa birlikining jaza lagérlirigha qarshi inkasi süpitide bayan qilinmaqta. Muhajirettiki bezi Uyghurlarmu oxshash chüshenchilerde boluwatqanliqini ipade qilishmaqta.

Dunya Uyghur qurultiyi diniy ishlar komitétining mudiri, "Sherqiy türkistan ölimalar birliki" ning mu'awin re'isi turghunjan alawudun ependi bu heqte toxtilip mundaq deydu: "Yawropa parlaménti 2018-yili 4-öktebirde jaza lagérlirigha qarshi 15 maddiliq qarar qobul qilip, xitayning sherqiy türkistandiki gheyriy insaniy siyasitige bolghan naraziliqini bildürgen idi. Shundin buyan yawropa ittipaqi amérikagha oxshash jaza lagérliri mesilisini jiddiy küntertipte tutalmighan bolsimu, emma yawropa ittipaqining mes'ulliri xitay bilen bolghan söhbet we diyaloglirida bu mesilini tilgha élip keldi. Nöwette xitay hakimiyiti milyonlighan Uyghurlarni qamap qiynawatqan jaza lagérlirini xelq'aragha perdazlap körsitip, uni 'qayta terbiyilesh merkizi' dep atimaqta. Mushundaq bir chaghda bu yil 30-sintebir Uyghur ziyaliysi ilham toxtigha 'waslaw xawél erkinlik mukapati' ning bérilishi, arqidinla 24-öktebir yene 'saxarof mukapati' ning bérilishini yawropa ittipaqining jaza lagérlirigha qarshi inkasi, dep chüshinishke bolidu. Chünki strasburgda tönügün bu mukapatning ilham toxtigha bérilgenliki élan qilin'ghanda xitay hökümitidin 'az sanliq milletlerning heq-hoquqigha hörmet qilish' telep qilindi. Yeni yawropa ittipaqi xitay hökümitige qarita 'sen bilen bizning qimmet qarishimiz hergiz oxshimaydu, sen türmige solighan erkinlik jengchilirini biz mukapatlaymiz, séning yolgha qoyghan jaza lagérliri siyasitingni biz étirap qilmaymiz, biz Uyghurlar mesilisige diqqet qiliwatimiz, ' dégen signalni bériwatidu, dep qaraymen."

Merkizi türkiyede bolghan Uyghur akadémiyesi 24-öktebir küni ilham toxtining "Saxarof mukapati" gha na'il bolghanliqini tebriklep ochuq xet élan qilghan bolup, akadémiye mes'ulliridin abdulhemit qaraxan ependi bu heqte toxtalghanda: "Bu mukapat yawropa birlikidin xitay mustebit hökümitige qarita bir signal," dégenni eskertti.

Toluq bet