Диний бастурушниң испати-или дәрясиниң қазақистандики бөликидин сүзүвелинған «қуран» лар

Мухбиримиз нуриман
2020-10-29
Share
ili-deryasi-suziwelinghan-quran-kerim.jpg Қазақистандики белиқчиларниң или дәрясиниң төвән еқимидин сүзүвалған китабларни аптапқа селип қурутуватқан син көрүнүшидин сүрәткә елинған. 2020-Йили 28-сентәбир.
Social Media

28-Сентәбир иҗтимаий таратқуларда қазақистандики белиқчиларниң или дәрясиниң төвән еқимидин сүзүвалған китабларни аптапқа селип қурутуватқан син көрүнүши тордашлар арисида тарқилип, наһайити күчлүк ғулғула қозғиди. Видейода икки қазақ киши сиртқий муқависидин «қуран» икәнлики билинип туридиған китабларни аптапқа селип қурутувататти.

Син көрүнүшидә бир қиз бу уларниң китабларни қәйәрдин, қандақ тепивалғанлиқини сорайду. Белиқчилар мундақ дәйду: «биз белиқ тутуватқанда бир сомка тепивалдуқ. Ичидә ялтираққа чиң оралған китаблар бар икән. Биз ялтирақни ечип қарисақ, ‹қуран' икән. Бизниң бу видейони чиқиришимздин мәқсәт мәсчит яки диний ишлар идарисидин адәм кәлсә, шуларға тапшуруп бәрсәк, дәп ойлаватимиз.»

Игилишимизчә, бу белиқчилар турушлуқ йәр қазақистанниң уйғур аптоном райони билән чегралинидиған яркәнт наһийиси айдарли йезиси (йәнә бир исми панфелоф йезиси) болуп, улар «қуран кәрим» ләрни сүзүвалған бу дәря уйғур илидин башлинип, ғулҗа арқилиқ қазақистан територийәсигә еқип кетидиған или дәрясиниң давами икән.

Бу китабларниң қандақ болуп дәряға ташливетилгәнлики, уларниң қәйәрдин еқип кәлгәнлики қатарлиқ нурғун соалларға тордашлар вә шундақла ахбарат васитилири һазирғичә ениқ вә ишәнчлик җаваб издимәктикән.

Биз бу «қуран кәрим» ләрни дәрядин сүзүвалған қазақистандики билиқчиларни из қоғлап тәкшүрүш арқилиқ, бу һәқтә бир қәдәр ениқ мәлуматқа ериштуқ.

Қазақистанда қурулған «ата юрт» тәшкилатиниң истанбулдики ишханисиниң мудири бабуссәлам окутан әпәнди иҗтимаий таратқуларда тарқилип йүргән дәрядин сүзүвелинған китабларниң видейосини көргәндин кийин, қазақистанда турушлуқ нурлан әпәндини шу китабларни сүзүвалған белиқчиларниң өйигә әвәткән. Нурлан әпәнди нәқ мәйданға берип, сүзүвелинған китабларни видейоға еливалған.

Бу мунасивәт билән нурлан әпәнди зияритимизни қобул қилди, әмма китабларни дәрядин сүзүвалған билиқчлилар зияритимизни қобул қелишни рәт қилди. Белиқчиларни зиярәт қилған нурлан әпәнди мундақ деди: «белиқчилар 28-сентәбир ‹қуран' ларни дәря бойидин тепивапту. Мән 8-өктәбир берип улар билән көрүштүм.»

Нурлан әпәнди өзиниң белиқчилардин аңлиған-билгәнлирини тәпсилий аңлатти вә мундақ деди: «бу китабларни улар ғулҗа тәрәптин еқип келидиған или дәрясидин сүзүвапту. Белиқчиниң аяли бу китабларни һечкимгә бәрмәй, өзүм обдан сақлаймән, дәйду.»

Нурлан әпәнди испат болуши үчүн белиқчиниң аялиниң сөзлирини видейоға еливалған болуп, видейода бу аял мундақ дегән: «28-сентәбир йолдишим сениң китабиңни тепивалдим, дәп мушу ‹қуран' ларни елип кәпту. Бу ‹қуран' лар тузлуқ суда қалғанлиқи үчүн пакиз су билән юйдум, әмди аптапқа селип қурутиватимән. Бу ‹қуран-кәрим' маңа аллаһниң һәдийәси. Чүнки буни дәряниң баш еқинидики бир мусулман ‹бу китабларни бир мусулман тепивалса әҗәб әмәс, ' дәп суға қоювәткән. Мән бу һәдийәни қобул қилимән вә өйүмниң әң яхши йеридә сақлаймән. Һечкимгә берәлмәймән. Әгәр бирәр тәшкилаттин келип тәкшүрмәкчи болса өйүмгә келип тәкшүрсә болиду.»

Нурлан әпәнди бу белиқчи аилисидин «қуран» лардин бир данисини өзигә испат үчүн беришни тәләп қилғанда, улар кәскинлик билән рәт қилған.

Дәрядин сүзүвелинған «қуран» ларни тәкшүрүш үчүн белиқчиниң өйигә адәм әвәткән, «ата юрт» тәшкилатиниң истанбулдики ишханисиниң мудири бабуссәлам окутан әпәнди бу «қуран» ларниң уйғур елидики диний бастурушиниң қанчилик дәриҗигә берип йәткәнликини хәлқарадики кишилик һоқуқ органлириға йәткүзүштә муһим испат болидиғанлиқини тәкитлиди.

У мундақ деди: «мән қазақистанниң яркәнт наһийәси айдарли йезисидики белиқчиларниң видейосини көрдүм. Уйғурчә һәрпләрни көрүп: ‹һә, бу шәрқий түркистандин кәпту' дәп билдим. Буниңдин бурунму йүзләрчә ‹қуран кәрим' сүзүвелинған. Лекин һечбири бу шәкилдә видейо арқилиқ ашкариланмиған. Бизниң қолимизда 2018-йили сүзүвелинған бир ‹қуран кәрим' ниң бир данә уйғурчә тәрҗимиси бар. Йеңидин тепилған ‹қуран' ларни сүзүвалғучилар өзимиз сақлаймиз, һечкимгә берәлмәймиз дәп бәрмиди.»

Бабуссәлам әпәндиниң сөзлиригә қариғанда, или дәрясиниң қазақистан тәвәсидики бөликидин билиқчилар нәччә йиллардин бери мушундақ китаблардин хели көпни сүзүвалған.

Радийомизда лоп наһийәсидә йүз бәргән аталмиш «қанунсиз китаб» делосида сампул йезисиниң башлиқи билән бирликсәп кадириниң «җинайәтчини қанат астиға елиш» билән әйиблинип 7 йиллиқтин кесилгәнлики хәвәр қилинған иди. Көзәткүчиләр хитай һакимийитиниң диний бастуруши еғирларшқансири динға аит китабларни сақлашқа амалсиз қалған хәлқ китабларни суда еқитивәткән болуши мумкин, дәп қарашмақта.

Дуня уйғур қурултийи диний ишлар комитетиниң мудири турғунҗан алавудун бу һәқтә мундақ деди: «хитай һакимийитиниң һазирқи кәң көләмлик тутқун қилиш сияситиниң асаслиқ сәвәби динға мунасивәтлик болуватиду. Мәсилән, ‹қуран', җәйнамаз, айәт вә башқа диний киталарни сақлиғанлар. Биз уйғурлар ‹қуран кәрим' гә һөрмәт қилимиз. Ташлинип қелишни халимаймиз. Шуңа худди муса әләйһиссаламниң аниси аллаһқа тәвәккүл қилип балисини дәряға қоювәткәндәк, бизниң хәлқимизму аллаһқа тәвәккүл қилип, ‹қуран' ларни дәряниң төвән иқимидики мусулманлар типивалғай, дәп дәряға еқитивәткән болуши мумкин.»

Мәлум болғинидәк, 2017-йилидин буян уйғур диярида уйғурларни асас қилған милйонлиған йәрлик мусулманларниң лагерларға соланғанлиқи хәлқарада изчил күнтәрптә турмақта. Хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң «ислам әсәбийлики бир кесәллик, уни давалаш үчүн уйғурларни тәрбйәләватимиз» дегән сөзи һәммигә мәлум. Турғунҗан әпәндиму ғулҗа тәрәптин дәряға ташлинип, чегра сиртиға еқип чиққан бу «қуран» лар хитайдики дини бастурушниң қанчилик еғир икәнликини көрситиду, деди.

«Қуран кәрим» ни уйғур тилиға тәрҗимә қилған муһәммәт салиһ дамоллам 2017‏-йили 12‏-айда тутқун қилинип, йиғивелиш лагериға қамалған вә узун өтмәй йиғивелиш лагерида вапат болған иди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.