Илшат һәсән: «хитай лагерларниң мәвҗутлуқини сир туталмиғандәк, лагерда өлгәнләрниму сир туталмайду»

Мухбиримиз шөһрәт һошур
2020-05-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Америкидики демократчи хитай тәшкилатлириниң уюштуруши билән ечилған муһакимә йиғинида тәклип билән қатнашқан елшат һәсән әпәндиниң сөз қилмақта. 2017-Йили 30-сентәбир.
Америкидики демократчи хитай тәшкилатлириниң уюштуруши билән ечилған муһакимә йиғинида тәклип билән қатнашқан елшат һәсән әпәндиниң сөз қилмақта. 2017-Йили 30-сентәбир.
Social Media

Лагердикиләрниң үч йилдин кейинки ақивити һәққидә учур вә қарашлар (7)

Лагер қурулған 3 йилдин буян қанчилиған кишиләр, қатму-қат дәрвазалар ичидики әнә шу сүрлүк лагер биналири ичидә җан үзди? қанчилиған җәсәт аилә-тавабиат вә юрт-җамаәтниң меһирлик қоллири билән әмәс, хитай сақчилириниң тартип-сөрәшлири билән у дуняға узитилди? қанчилиған баш таяқ-тоқмақтин йерилди? қанчилиған йүрәк қейин-қистақтин езилди? үч йилдин буянқи ениқлашлиримиз давамида бу трагедийәләр толуқ сани билән оттуриға чиқмиған болсиму, әмма бир қисим типик мисаллири билән дуняға ашкариланди. «Лагердикиләрниң 3 йилдин кейинки ақивити һәққидә учур вә қарашлар» намлиқ чатма программимизниң бүгүнки ахирқи қисми мана мушу темида һазирланди.

«Қуран керим» ниң тәрҗимиси қатарлиқ катта әмгәклири, тәрбийәлигән ярамлиқ шагиртлири, йетилдүргән үлгилик пәрзәнтлири билән уйғур хәлқиниң қәлбидә тәхт қурған муһәммәд салиһ дамолламниң өлүм хәвири миш-миш гәпләр билән җәмийәткә тарқилип, тәхминән 6 айчә вақит өткәндин кейин дәлилләнди. Үрүмчидики пүтүн аилә әзалириниң лагерға әкетилгәнлики илгири сүрүлгән дамолламниң үрүмчидики бир лагерда җан үзгәнлики, үрүмчидики ғалибийәт сақчиханиси тәрипидин дәлилләнди. Униң 2017 ‏-йилиниң бешида лагерға әкетилип йил ахирида җан үзгәнлики мәлум, әмма униң җәситиниң қайси хил һаләттә кимләр тәрипидин нәләргә қоюлғанлиқи та һазирғичә мәлум әмәс.

Һөкүмәткә қилчә беқинмиған сап вә мустәқил тәблиғлири, «қәшқәр чәтәл тил мәктипи» қатарлиқ илмий қурулушлири билән уйғур диний маарипи саһәсидә чоң бир йол ачқан аблимит дамолламму лагерда җан үзди. Қәшқәр нәзәрбағ сақчихана хадимлириниң ашкарилишичә, униң җиназиси әл-җамаәткә тутқузулмайла қалмастин, бәлки миңларчә шагиртлири билән вәтән-милләтниң истиқбали һәққидә кечә-кечиләп сөһбәтләр болған-униң қәшқәр шәһәр ичидики аилә қоруси айларчә хитай сақчилири тәрипидин назарәт қилинди. Униң үчүн патиһә оқулушқиму рухсәт қилинмиди.

Бала вақтидин башлап һәққанийәтчилики билән диққәт тартқан, шинҗаң университетидики мәзгилдә оқуғучилар намайишиға йетәкчи болған қәһриманлардин бири варис абабәкриму лагердин чиқип узун өтмәй җан үзди. Мәктәптин һәйдәлгәндиму, ишидин айрилғандиму, қамаққа елинғандиму, һаят принсиплиридин айрилмиған варис абабәкри хитайға қарши мәйдани ениқ, әмма өлүми сирлиқ һаләттә у дуняға сәпәр қилди. У 2019‏-йилиниң йил ахири һаятидин айрилғанда униң йеши әмдила 50 тин һалқиған иди.

Аилисидин «15 күнлүк өгинишкә бариду» дәп алдап елип кетилип вә яки бешиға қара халта кийдүрүлүп булап әкетилип, аридин узун өтмәй җәсити яки өлүм хәвири чиққан бу лагер тутқунлири арисида

Улуғ ғайилири болған алим-өлималар; катта пиланлири болған иҗадкар вә йолбашчилар; тәврәнмәс ирадиси болған қәһриманларла әмәс, бәлки йәнә аилисини һалал йол билән беқиштин башқа ой-хияли болмиған аддий, әл қатари яшаватқан кишиләрму бар. Нарәсидә икки пәрзәнтини кәлгүсидә алий мәктәптә оқутуш үчүн кечә-күндүз йүк тошуватқан шопур қаһарҗан қавулму лагерда җан үзди. 1998‏-Йиллири түркийәдики анисиниң йенида бир йилчә яшап көргән қаһарҗан қавул анисиниң тосушлириға қаримай тирикчиликини ана вәтинидә давамлаштуруш мәқситидә юрти ақсуға қайтқан иди.

Ашкарилинишичә, лагерниң қийин-қистақлири, мейипларниму аяп қоймиди. Ғулҗа шәһәр хәнбиң йезисидики тиҗарәтчи абдурешит сәләй һаҗиниң өлүм учури үндидар арқилиқ дуняға ашкариланғанда, униң баш қисминиң еғир зәхимләнгәнлики, рәсимдики көрүнүштин мәлум иди. Мәрһумниң муһаҗирәттики қериндишиниң баян қилишичә, абдурешит һаҗи паралич һаләттә, йәни чақлиқ орундуқтики һаләттә лагерға әкетилгән. Бу учур абдурешит һаҗиниң бешиниң лагерда еғир бир зәрбидин йерилғанлиқ еһтималлиқини ашкарилиди.

Назук бәдини хитай сақчилириниң қийин-қистақлириға бәрдашлиқ берәлмигән айтурсун ели қәшқәр дөләт хәвпсизлики сақчилириниң сорақханисда йүрики соқуштин тохтиғанда әмдила 33 яш иди. Инглизчә вә хитайчә тил әвзәлликлири; актип вә очуқ миҗәз-характери билән хәлқара саяһәт йетәкчиликидә көзгә көрүнгән, хизмәт орни тәрипидин һәр йили мукапатлинип келиватқан айтурсун ели аилисиниң ялғуз пәрзәнти иди вә техи той қилмиған иди. Униң аввал иҗтимаий таратқуларда ашкариланған өлүм учури қәшқәр вилайәтлик хәлқара саяһәт ширкити тәрипидин дәлилләнди.

Лагерниң йетәрсиз вә начар аш-тамақлири, қиста-қистаң ятақлири йеши 70-80 дин ашқан кесәлчан бовай, нимҗан момайларнила әмәс, бәлки йәнә йеши әмдила йигирмидин ашқан вә 30 ға бармиған нәвқиран йигитләрниму аман қоймиди. Ғулҗа шәһәр дөңмәһәллидики башланғуч мәктәпниң оқутқучиси арслан, йеңишәһәр партийә мәктипиниң қоғдаш хадими алимҗан әмәт әнә шулардиндур. Сабиқ иш орнидики хадимларниң баянлиридин алимҗанниң илгири бир қетим ишарәт намизи оқуғанлиқи үчүн «диний әсәбийлик» гумани билән тутулғанлиқи мәлум. Әмма аяли тәрипидин «тик-ток» қа чиқирилған той хатирә сүрәтлиридин лебирал бир һаят шәклидә яшап кәлгәнлики ениқ болған арсланниң қандақ бир сәвәб билән тутулғанлиқи вә һәр иккисиниң лагер ичидә қандақ бир җаза яки қаза билән өлгәнлики мәлум әмәс.

Йеқинқи 3 йил ичидики изчил ениқлашлиримиз давамида қарақаштин аилә аяли банухан, атуштин тиҗарәтчи вәли мәмәт вә яқуп рози, үрүмчидин долларчи шаһиймәрдан, турпан тоқсундин ғалипҗан, ғулҗадин «мелодийә» ашханисиниң саһиби һилаһидин, қәшқәрдин юнус қари, ғулҗа баяндайдин абдуғаппар абдуҗаппар, қәшқәр йеңишәһәрдин идрис қуддус вә һезим қудус қатарлиқ лагерда һаятидин айрилған 50 кә йеқин кишиниң кимликлири айдиңлашти.

Хитайниң лагер учурлирини сиртқа ашкарилимаслиқ һәққидики тәһдитлик һөҗҗәтлири, ашкарилап қойғанларни хизмитидин елип ташлаш вә түрмиләргә ташлаштәк еғир җазалири кучадики бир лагерда

150 Чә кишиниң һаятидин айрилғанлиқидәк чоң бир паҗиәни йошуруп қалалмиди.

Бу пәқәт кучадики бир лагерда бир йилға йәтмигән вақит ичидә һаятидин айрилғанлар. Ениқлашлиримиздин уйғур районида һәр бир наһийә-шәһәрдә оттура һесаб билән аз дегәндиму 5 тин лагер барлиқи вә уйғур райони бойичә 500 чә лагер барлиқи мәлум болған.

Хитай даирилири уйғур районидики йиғивелиш лагерлирини «дөләт мәхпийәтлики» сүпитидә сир тутушқа пүтүн күчини ишқа селип баққан болсиму, ахири униң мәвҗутлуқини етирап қилишқа мәҗбур болған вә уни «кәспий тәрбийә мәктәплири» дәп пәрдазлиған иди. Бу нуқтини чиқиш қилған көзәткүчи илшат һәсән әпәнди хитайниң нөвәттә лагерда өлгәнләрниң омумий сани вә сәвәблирини чоң бир бир дөләт мәхпийәтлики сүпитидә сир тутуватқанлиқини оттуриға қойди. Хитайниң лагерларни тәсис қилишиниң өзи униң күчлүклүки әмәс, бәлки аҗизлиқиниң ипадиси икәнликини тилға алған илшат һәсән әпәнди хитайниң бу сириниңму һамини паш болидиғанлиқи вә һесаб беришкә мәҗбур болидиғанлиқини тәкитлиди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт