Ilshat hesen: "Xitay lagérlarning mewjutluqini sir tutalmighandek, lagérda ölgenlernimu sir tutalmaydu"

Muxbirimiz shöhret hoshur
2020-05-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikidiki démokratchi xitay teshkilatlirining uyushturushi bilen échilghan muhakime yighinida teklip bilen qatnashqan élshat hesen ependining söz qilmaqta. 2017-Yili 30-séntebir.
Amérikidiki démokratchi xitay teshkilatlirining uyushturushi bilen échilghan muhakime yighinida teklip bilen qatnashqan élshat hesen ependining söz qilmaqta. 2017-Yili 30-séntebir.
Social Media

Lagérdikilerning üch yildin kéyinki aqiwiti heqqide uchur we qarashlar (7)

Lagér qurulghan 3 yildin buyan qanchilighan kishiler, qatmu-qat derwazalar ichidiki ene shu sürlük lagér binaliri ichide jan üzdi? qanchilighan jeset a'ile-tawabi'at we yurt-jama'etning méhirlik qolliri bilen emes, xitay saqchilirining tartip-söreshliri bilen u dunyagha uzitildi? qanchilighan bash tayaq-toqmaqtin yérildi? qanchilighan yürek qéyin-qistaqtin ézildi? üch yildin buyanqi éniqlashlirimiz dawamida bu tragédiyeler toluq sani bilen otturigha chiqmighan bolsimu, emma bir qisim tipik misalliri bilen dunyagha ashkarilandi. "Lagérdikilerning 3 yildin kéyinki aqiwiti heqqide uchur we qarashlar" namliq chatma programmimizning bügünki axirqi qismi mana mushu témida hazirlandi.

"Qur'an kérim" ning terjimisi qatarliq katta emgekliri, terbiyeligen yaramliq shagirtliri, yétildürgen ülgilik perzentliri bilen Uyghur xelqining qelbide text qurghan muhemmed salih damollamning ölüm xewiri mish-mish gepler bilen jem'iyetke tarqilip, texminen 6 ayche waqit ötkendin kéyin delillendi. Ürümchidiki pütün a'ile ezalirining lagérgha ekétilgenliki ilgiri sürülgen damollamning ürümchidiki bir lagérda jan üzgenliki, ürümchidiki ghalibiyet saqchixanisi teripidin delillendi. Uning 2017 ‏-yilining béshida lagérgha ekétilip yil axirida jan üzgenliki melum, emma uning jesitining qaysi xil halette kimler teripidin nelerge qoyulghanliqi ta hazirghiche melum emes.

Hökümetke qilche béqinmighan sap we musteqil teblighliri, "Qeshqer chet'el til mektipi" qatarliq ilmiy qurulushliri bilen Uyghur diniy ma'aripi saheside chong bir yol achqan ablimit damollammu lagérda jan üzdi. Qeshqer nezerbagh saqchixana xadimlirining ashkarilishiche, uning jinazisi el-jama'etke tutquzulmayla qalmastin, belki minglarche shagirtliri bilen weten-milletning istiqbali heqqide kéche-kéchilep söhbetler bolghan-uning qeshqer sheher ichidiki a'ile qorusi aylarche xitay saqchiliri teripidin nazaret qilindi. Uning üchün patihe oqulushqimu ruxset qilinmidi.

Bala waqtidin bashlap heqqaniyetchiliki bilen diqqet tartqan, shinjang uniwérsitétidiki mezgilde oqughuchilar namayishigha yétekchi bolghan qehrimanlardin biri waris ababekrimu lagérdin chiqip uzun ötmey jan üzdi. Mekteptin heydelgendimu, ishidin ayrilghandimu, qamaqqa élin'ghandimu, hayat prinsipliridin ayrilmighan waris ababekri xitaygha qarshi meydani éniq, emma ölümi sirliq halette u dunyagha seper qildi. U 2019‏-yilining yil axiri hayatidin ayrilghanda uning yéshi emdila 50 tin halqighan idi.

A'ilisidin "15 Künlük öginishke baridu" dep aldap élip kétilip we yaki béshigha qara xalta kiydürülüp bulap ekétilip, aridin uzun ötmey jesiti yaki ölüm xewiri chiqqan bu lagér tutqunliri arisida

Ulugh ghayiliri bolghan alim-ölimalar؛ katta pilanliri bolghan ijadkar we yolbashchilar؛ tewrenmes iradisi bolghan qehrimanlarla emes, belki yene a'ilisini halal yol bilen béqishtin bashqa oy-xiyali bolmighan addiy, el qatari yashawatqan kishilermu bar. Nareside ikki perzentini kelgüside aliy mektepte oqutush üchün kéche-kündüz yük toshuwatqan shopur qaharjan qawulmu lagérda jan üzdi. 1998‏-Yilliri türkiyediki anisining yénida bir yilche yashap körgen qaharjan qawul anisining tosushlirigha qarimay tirikchilikini ana wetinide dawamlashturush meqsitide yurti aqsugha qaytqan idi.

Ashkarilinishiche, lagérning qiyin-qistaqliri, méyiplarnimu ayap qoymidi. Ghulja sheher xenbing yézisidiki tijaretchi abduréshit seley hajining ölüm uchuri ündidar arqiliq dunyagha ashkarilan'ghanda, uning bash qismining éghir zeximlen'genliki, resimdiki körünüshtin melum idi. Merhumning muhajirettiki qérindishining bayan qilishiche, abduréshit haji paralich halette, yeni chaqliq orunduqtiki halette lagérgha ekétilgen. Bu uchur abduréshit hajining béshining lagérda éghir bir zerbidin yérilghanliq éhtimalliqini ashkarilidi.

Nazuk bedini xitay saqchilirining qiyin-qistaqlirigha berdashliq bérelmigen aytursun éli qeshqer dölet xewpsizliki saqchilirining soraqxanisda yüriki soqushtin toxtighanda emdila 33 yash idi. In'glizche we xitayche til ewzellikliri؛ aktip we ochuq mijez-xaraktéri bilen xelq'ara sayahet yétekchilikide közge körün'gen, xizmet orni teripidin her yili mukapatlinip kéliwatqan aytursun éli a'ilisining yalghuz perzenti idi we téxi toy qilmighan idi. Uning awwal ijtima'iy taratqularda ashkarilan'ghan ölüm uchuri qeshqer wilayetlik xelq'ara sayahet shirkiti teripidin delillendi.

Lagérning yétersiz we nachar ash-tamaqliri, qista-qistang yataqliri yéshi 70-80 din ashqan késelchan boway, nimjan momaylarnila emes, belki yene yéshi emdila yigirmidin ashqan we 30 gha barmighan newqiran yigitlernimu aman qoymidi. Ghulja sheher döngmehellidiki bashlan'ghuch mektepning oqutquchisi arslan, yéngisheher partiye mektipining qoghdash xadimi alimjan emet ene shulardindur. Sabiq ish ornidiki xadimlarning bayanliridin alimjanning ilgiri bir qétim isharet namizi oqughanliqi üchün "Diniy esebiylik" gumani bilen tutulghanliqi melum. Emma ayali teripidin "Tik-tok" qa chiqirilghan toy xatire süretliridin lébiral bir hayat sheklide yashap kelgenliki éniq bolghan arslanning qandaq bir seweb bilen tutulghanliqi we her ikkisining lagér ichide qandaq bir jaza yaki qaza bilen ölgenliki melum emes.

Yéqinqi 3 yil ichidiki izchil éniqlashlirimiz dawamida qaraqashtin a'ile ayali banuxan, atushtin tijaretchi weli memet we yaqup rozi, ürümchidin dollarchi shahiymerdan, turpan toqsundin ghalipjan, ghuljadin "Mélodiye" ashxanisining sahibi hilahidin, qeshqerdin yunus qari, ghulja bayandaydin abdughappar abdujappar, qeshqer yéngisheherdin idris quddus we hézim qudus qatarliq lagérda hayatidin ayrilghan 50 ke yéqin kishining kimlikliri aydinglashti.

Xitayning lagér uchurlirini sirtqa ashkarilimasliq heqqidiki tehditlik höjjetliri, ashkarilap qoyghanlarni xizmitidin élip tashlash we türmilerge tashlashtek éghir jazaliri kuchadiki bir lagérda

150 Che kishining hayatidin ayrilghanliqidek chong bir paji'eni yoshurup qalalmidi.

Bu peqet kuchadiki bir lagérda bir yilgha yetmigen waqit ichide hayatidin ayrilghanlar. Éniqlashlirimizdin Uyghur rayonida her bir nahiye-sheherde ottura hésab bilen az dégendimu 5 tin lagér barliqi we Uyghur rayoni boyiche 500 che lagér barliqi melum bolghan.

Xitay da'iriliri Uyghur rayonidiki yighiwélish lagérlirini "Dölet mexpiyetliki" süpitide sir tutushqa pütün küchini ishqa sélip baqqan bolsimu, axiri uning mewjutluqini étirap qilishqa mejbur bolghan we uni "Kespiy terbiye mektepliri" dep perdazlighan idi. Bu nuqtini chiqish qilghan közetküchi ilshat hesen ependi xitayning nöwette lagérda ölgenlerning omumiy sani we seweblirini chong bir bir dölet mexpiyetliki süpitide sir tutuwatqanliqini otturigha qoydi. Xitayning lagérlarni tesis qilishining özi uning küchlüklüki emes, belki ajizliqining ipadisi ikenlikini tilgha alghan ilshat hesen ependi xitayning bu siriningmu hamini pash bolidighanliqi we hésab bérishke mejbur bolidighanliqini tekitlidi.

Toluq bet