Xitayning ayfon uchur oghrilash téxnikisini Uyghurlargha ishletkenliki ashkarilandi

Muxbirimiz irade
2021-05-11
Share
Xitayning ayfon uchur oghrilash téxnikisini Uyghurlargha ishletkenliki ashkarilandi Shifirlan'ghan uchur épi "Signal" (otturida) eqliy iqtidarliq téléfonning ékranida körünüshi. 2021-Yili 16-mart, béyjing.
AFP

Amérikada chiqidighan "MIT Technology Review" zhurnilida "Xitayning mukapatqa érishken ayfon uchur oghrilash téxnikisi arqiliq Uyghurlarni nishan'gha élishi" mawzuluq bir parche maqale élan qilindi. Maqalida xitay hökümitining Uyghurlargha qaritiwatqan jasusluq heriketlirining kölimi we uning jiddiyliki tepsiliy tonushturulghan. Uningda xitayning qandaq qilip intayin yuqiri bahagha yaraydighan ayfon'gha suqunup kirish téxnikisi bayqalghan haman uni Uyghurlargha qarshi qollan'ghanliqi tonushturulghan.

Uningda éytilishiche, dunyaning herqaysi jayliridin kelgen xakkérlar yilda bir qétim bir arigha jem bolup, özining xakkérliq maharetlirini namayan qilidighan musabiqige qatnishidiken. Adette gugil, mikrosoft, alma qatarliq shirketler bu musabiqilerni qollaydighan bolup, ular bu arqiliq özliri bazargha salghan meshghulat sistémisi, ayfon qatarliq mehsulatlardiki yoshurun ajiz nuqtilarni tépip chiqqan mahirlarni mukapatlaydiken we bu tépilghan yochuqlarni ongshaydiken.

Dunyaning herqaysi jayliridiki serxil xakkérlarni jelp qilidighan bu "Pwn2Own" musabiqiside köp yillardin buyan xitay xakkérliri eng yétekchi küch bolup, milyon dollar mukapatlargha ériship, serxillar qatarida öz namini tikligeniken. Biraq 2017-yiligha kelgende, bularning hemmisi toxtap qalghan. Chünki oylimighan yerdin xitaydiki eng muhim téxnika shirketlirining biri bolghan "Qihoo 360" ning qurghuchisi we bash ijra'iye emeldari chet'elge chiqip xakkérliq musabiqisige qatnashqan xitay puqralirini ashkara tenqid qilghan.

Mezkur shrketning xojayni, milyardér jow xungyi xitay xewer tor békiti "Sina" ning ziyaritini qobul qilghanda "Bundaq pa'aliyetlerde yaxshi netije qazinish peqet xiyaliy muweppeqiyetke wekillik qilidu. Xitay xakkérliri chet'eldiki musabiqilerde yochuqni körsitip berse, uningdin paydilan'ghili bolmaydu. Uning ornigha bu xakkérlar we ularning bilimi xitayning özide qélishi kérek, shundaq bolghandila ular yumshaq détal yochuqlirining heqiqiy ehmiyiti we istratégiyelik qimmitini tonup yételeydu" dégen.

Netijide xitay hökümiti uzun ötmeyla xitay tor bixeterliki tetqiqatchilirining chet'ellerdiki xakkérliq musabiqilirige qatnishishini chekligen we uning ornigha xitayning özide bir musabiqe tesis qilghan. Tyenfu longqisi dep atalghan bu musabiqining échilish murasimi 2018-yili noyabirda ötküzülgen bolup, bu musabiqide 200ming dollarliq eng yuqiri mukapat "Chixo 360" tetqiqatchisi chi shünjawgha bérilgen, u eng yéngi we eng yéngi ayfonlarnimu asan we ishenchlik kontrol qilalaydighan bir qatar zenjirsiman téxniklarni körsetken bolup, kishini heyran qalduridighan bu téxnika uzun ötmeyla xitay hökümiti teripidin Uyghurlargha qarshi ishlitilgen.

Shwétsariyede yashawatqan kompyutér uchur bixeterlik mutexessisi doktor abdushükür abduréshit radiyomizgha qilghan sözide buninggha chüshenche bérip, xitayning Uyghurlar köp qollinidighan tor betlerge ziyanliq yumtallarni yoshurup qoyush arqiliq andin bu tor betlerni ziyaret qilghan Uyghurlarning téléfonlirigha suqunup kirgenlikini bildürdi.

Xewerde bayan qilinishiche, chi shünjaw ayfon meshghulat sistémisining yadrosi "Safari" torkörgüsi ichidiki bir ajizliqni bayqighan. Bu arqiliq hujum qilghuchi, chi shünjawning yaman gherezlik kodi ornitilghan tor betni ziyaret qilghan her qandaq ayfonni igelliwalidiken. Bu xakkérliq taktikisi yoshurun bazarda milyonlighan dollargha sétilip, jinayetchiler yaki hökümetlerge jasusluq qilish iqtidari béridighan yoshurun küchke ige bolup, chi shünjaw bu téxnikisigha "Qalaymiqanchiliq" dep isim qoyghan.

Doktor abdushükür abduréshitning éytishiche, xitay hökümiti chet'ellerde Uyghurlar köp ziyaret qilidighan "Uyghur akadémiyesi" ning tor béti del shu xil ziyanliq yumtal orunlashturulghan bir qanche bixeter bolmighan tor betlerning biri iken. Shunga bu tor betni qollan'ghanlarning téléfonlirining xakkérlan'ghan, yeni xakkérlarning hujumigha uchrighan bolushi mumkin iken.

Xewerde diqqet qozghaydighini, "Qalaymiqanchiliq" dep atalghan bu ziyanliq xakkérliq téxnikisi chi shünjaw teripidin keship qilinip musabiqide mukapatqa ériship ikki ay ötkendin kéyinla Uyghurlargha qarshi qollinilishqa bashlighan. Alma shirkiti nahayiti az uchraydighan blog yazmisini élan qilip, hujumning ikki ay ichide yüz bergenlikini, bu hujumning bashqa bir musteqil tor bixeterliki tetqiqatchisi ehwalni bayqap alma shirkitige xewer qilghuche we alma shirkiti yochuqni etküche bolghan ariliqqiche dawam qilghanliqini delilligen.

2019-Yili 8-ayda, gugil shirkitimu ayfonlarning xakkérliq hujumigha uchrash mesiliside pewqul'adde tehlil élan qilghan bolup, uningda tetqiqatchilar bayqighan "Besh xil" zenjirsiman hujum mulahize qilin'ghaniken. Maqalide bu heqte munular bayan qilin'ghan: "Gugil tetqiqatchiliri yüz bergen hujumlarning ré'al dunyada ishlitilishi bilen 'qalaymiqanchiliq' dep atalghan téxnika arisidiki oxshashliqni sélishturghan. Ularni qattiq heyran qaldurghini, ziyankeshlikke uchrighuchilar we hujum qilghuchilarning kimliki boldi. Yeni Uyghur musulmanliri we xitay hökümiti. Xitayning Uyghurlargha qaratqan xakkérliq hujumi intayin esheddiy bolup, u ünümlük halda yersharilashqan. Dölet chégrasidin halqighan. U zhurnalistlarni, öktichilerni we béyjinggha sadaqetmenliki yéterlik emes dep guman peyda qilghan hemme kishini nishan qilghan".

Abdushükür ependining bildürüshiche, ular téléfonlargha suqunup kirip, bu téléfonlar arqiliq, barliq pa'aliyetlerni nazaret qilip turalishi mumkin iken.

"MIT Technology Review" ning igilishiche, amérika hökümiti qarmiqidiki nazaret orunlirimu Uyghurlargha qaritiliwatqan bu "Qalaymiqanchiliq" namliq tor hujumini bayqighan bolup, ular hetta alma shirkitini bu heqte agahlandurghaniken. Xewerde mundaq déyilgen:

"Amérikaning yekünlishiche, xitay heqiqeten chixo shirkitining bashliqi jow xungyi otturigha qoyghan 'istratégiyélik qimmet' pilanigha emel qilghan. Tyenfu longqisini talishish musabiqiside otturigha chiqqan bu muhim xakkérliq hujumi bayqishi derhal xitay istixbarat orginigha yetküzüp bérilip, Uyghurlar üstidin jasusluq qilishqa qollinilghan. Amérika jimjit halda bu hujumni özi iz qoghlap tekshürgen we we gugil tetqiqatchiliri élan qilghan'gha oxshash yekün'ge érishken, ular alma shirkitige buni xewer qildi. Netijide alma shirkiti bu qiyin yochuqni hel qilish üchün heriketke ötti".

Doktor abdushükür abduréshit ependi radiyomizgha qilghan sözide télifonlardiki yochuqlarni étish we mushundaq xakkérliq hujumlirigha uchrashni eng az sewiyege chüshürüsh üchün qilishqa tégishlik ishlarni éytip berdi. U buning üchün sistémini dawamliq yéngilap turush, kéreksiz, gumanliq eplerni öchürüsh, qalaymiqan ulanmilardin hezer eyleshni bildürdi.

Xewerde bayan qilinishiche, 3-yiligha qedem qoyghan tyenfu longqisi amérikaning küchlük diqqitini qozghawatqan bolup, uning xitay armiyesi bilen zich baghlinishi barliqi, shundaqla xitay istixbarati üchün adem qobul qilidighan sorun'gha aylan'ghanliqi guman qozghimaqtiken.

Mutexessislerning qarishiche, intérnét tor sahesidiki bu yochuqlarning qimmiti peqet maliye jehettinla yuqiri bolup qalmay, belki u jasusluq we zulumgha imkaniyet yaritip bérish nuqtisidin hel qilghuch qimmetke ige iken. Gugil shirkitining tetqiqatchisi i'an bi'ér "MIT Technology Review" ge qilghan sözide "Men téxnikidiki bu ajiz noqtilarning 1 milyon dollar, 2 milyon dollar yaki 20 milyon dollargha yaraydighanliqi heqqide munazire qilishni xalimaymen. Eksiche men yuqiridiki bu bahalarning héchqaysisi pütkül bir topluqni nishanlash we ularning herbir herikitini shu waqitning özide közitip turushning qimmitini eks ettürüp bérelmeydu, dep qaraymen." dégen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet