Éshincha emgek küchlirini yötkesh besh yilda 11 milyon adem qétimgha yetküzülmekchi

Muxbirimiz gülchéhre
2016-02-25
Share
qeshqer-eshinchi-emgek-ishchi-rizwangul-yusup.jpg Qeshqer konasheher nahiyesining saybagh kentidin gwangdong ölkisige "Éshinchi emgek küchi" namida yötkep méngilghan Uyghur qiz - rizwan'gül yüsüp
(2014 - Yil 3 - noyabir. Menbe: junggo xewerler tori)

Uyghur aptonom rayon da'irilirining uqturushigha qarighanda, Uyghur aptonom rayon da'iriliri "13-Besh yil" mezgilide yézilardiki artuq emgek küchliridin yötkep ishqa orunlashturushni 11 milyon adem qétimgha yetküzmekchi iken. Xewerlerde körsitilishiche, chaghan ötüpla yeni 20-féwral qeshqer kona sheher nahiyisining herqaysi yéziliridin qizlar asas qilin'ghan 85 neper déhqan ishlemchi shendung ölkisige bir yilliq toxtam bilen élip kétilgen.

"Qeshqer géziti" ning 24-féwral xewiridin ashkarilinishiche bu qétim qeshqer kona sheher nahiyesining her qaysi yéza, bazarliridin teshkillen'gen 85 neper déhqan ishlemchi shendung ölkisining jinen shehiri "Xey'ir" éléktron shirkitige bir yilliq toxtam bilen ishlemchilikke yürüp ketken. Bu nahiye emgek küchlirini sirtqa chiqirish pilanini ishqa ashurush nahiyilik kadirlar, emgek we ijtima'iy kapalet, ma'arip idariliri, ittipaq komitéti, ayallar birleshmisi, ishchilar uyushmisi qatarliq alaqidar orunlar qatnashmaqta bolup, emgek küchlirini zakaz boyiche sirtqa chiqirish xizmet méxanizmini yolgha qoyghan. Xewerde körsitilishiche bu yil ular 71 ming adem (qétim) din artuq éshincha emgek küchini sirtqa yötkep ishqa orunlashturushni, 5000 din artuq éshincha emgek küchini yéqin etraptiki zawut, kan-karxanilargha yötkep ishqa orunlashturushni pilanlighan. Bu qétimqi emgek küchlirini sirtqa chiqirish, pilanni ishqa ashurush üchün bésilghan tunji qedem iken.

Uyghur aptonom rayonluq adem küchi we ijtima'iy kapalet nazaritining torida élan qilghan uqturushigha qarighanda, da'iriler "13-Besh yil" mezgilide yene yézilardiki artuq emgek küchliridin 11 milyon adem qétimni yötkep ishqa orunlashturush we 3 milyon adem qétimni yötkep ishqa orunlashturushtin burun terbiyeleshni pilanlighan.

Uyghur aptonom rayonluq emgek we ijtima'iy parawanliq nazaritining ashkarilishiche, 2015-yili aptonom rayon boyiche déhqan ishlemchilerdin 2 milyon 18 ming adem qétimni yötkep ishqa orunlashturghan. Da'iriler bu yil Uyghur élidin sirtqa chiqiridighan ishlemchilerni 15 minggha yetküzüshni, kelgüsi 3 yilda 50 minggha chiqirip, shuningdin kéyin her yili dawamliq bu sanni saqlap qélishni pilanlighan.

Tengritagh torining 16-féwral xewer qilishiche, aptonom rayon da'iriliri ishqa orunlashturush usulida yéngiliq yaritish üchün, yéqinqi bir nechche yildin buyan ishqa orunlashqanlar yoq a'ilidin bir kishini 24 sa'et ichide ishqa orunlashturush,, Uyghur rayonidin xadimlarni qobul qilghan karxanilarni étibar siyasettin behrimen qilish, toqumichiliq we kiyim-kéchek kespini tereqqiy qildurushning on yilliq pilanini yolgha qoyushtek bir qatar ishqa orunlashturushqa türtke bolidighan siyaset-tedbirlerni yolgha qoyghan. Bu siyaset boyiche xitay karxaniliri bir qétimda 30 neper shinjangliq xizmetchi qobul qilsa, bir yilda 300 ming somdin artuq siyaset toluqlimisidin behrimen bolalaydiken.

Xoten shehiridin qaraqash nahiyilik hökümet éshincha emgek küchlirini orunlashturush ishxanisigha yéqinda xizmetke chüshken bir kadir xitay hökümitining éshincha emgek küchlirini yötkep ishqa orunlashturush siyasiti arqiliq nurghun namrat déhqanning béyip ketkenlikini bildürdi.

Halbuki, öz yurtidin ürümchige yötkilip ashpezlik kespidin xizmet izdewatqili xéli bolghan bir Uyghur, Uyghurlarning ish tépishning yenila tes ikenlikini éytti.

Ürümchidiki bir Uyghur, Uyghur élidiki ish pursetlirining xitaylargha bériliwatqanliqini, Uyghurlargha ish pursiti kelgen teqdirdimu emgek heqqi bir qeder töwen ishlargha éliniwatqanliqini éytti.

Aqsuning melum yézisidiki bir ishsiz yash, gerche yéza, kentlergiche xitay shirket, zawutliri quruluwatqan bolsimu, bu orunlargha asasen xitaylar éliniwatqan bolghachqa Uyghur yashlirining ishsizliq mesilisining yenila nahayiti éghirliqini, yéqinda hökümetning 2016-yilda ishqa orunlashturushni ilgiri sürimiz dep teshwiqat élip bériwatqanliqini bildürdi.

Xitay da'iriliri Uyghur ishsiz yashlarni éshincha emgek küchlirini yötkep ishqa orunlashturush namida 2004-yilidin bashlap bir milyon adem qétimdin pilanliq yötkeshke kirishken idi, Uyghur yashlirining erzan emgek küchi süpitide ichkiri xitaydiki zawutlarda oxshimighan xorluqlargha uchrishi izchil Uyghurlarning naraziliqini qozghap kelgen.

Axiri 2009-yili 26-iyun shawgu'en qanliq paji'esi we uninggha ulinip ürümchide-5 iyul naraziliq herikiti yüz bergendin kéyin, xitay da'iriliri gerche Uyghur yashlirini mejburiy ichkiri xitay zawutlirigha ishlemchilikke yötkesh qedimini astilatqandek körün'gen bolsimu, emeliyette bu xil siyaset shinjang xizmet yighinidin kéyin barghanche kücheytilmekte, yenimu köpligen Uyghur yashliri ichkiri xitay ölkilirige yötkelmekte iken.

Bu heqte yéqinda gu'angdung téléwiziyisining ziyaritini qobul qilghan gu'angju sheherlik adem küchi we ijtima'iy kapalet idarisining bashliqi ju: "Gu'angdungning shinjanggha nishanliq yardem bérish pilanidiki shinjangdin éshincha emgek küchlirini yötkep gu'angjudiki zawutlargha orunlashturushni deslep 3 yil sinaq qilghandin kéyin ünümi yaxshi boldi, biz bu yildin bashlap bu pilanni yene dawamlashturmaqchi we ishqa orunlashturush salmiqini ashurmaqchi" dégen.

Undaqta, xitay da'iriliri néme üchün Uyghur yashlirini ichkiri xitay ölkilirige yötkep ishqa orunlashturush siyasitini dawam qilmaqta ? yéqinda merkizi téléwiziye istansisining nuqtiliq söhbet programmisigha qatnashqan aptonom rayonluq adem küchi bayliqi we ijtima'iy kapalet nazariti déhqan ishlemchiler xizmiti bashqarmisining bashliqi wu yünxu'a bu so'algha jawab bérip "Shinjang chong bolsimu ish pursiti az, ishsizliq mesilisi eng négizlik mesile, ishsiz Uyghur yashlirini xitay ölkilirige yötkep-ishqa orunlash ishsizliq mesilisini hel qilipla qalmay, ularning idiyisini, turmush aditini özgertishige türtke bolidu, ichkirilerde xenzular bilen bille ariliship yashash we ishlesh jeryanida jungxu'a milletlirining chong a'ile illiqliqini hés qilishigha aktip rol oynaydu we bu uzaq muddetlik inaqliq üchün paydiliq" dégen.

Qeshqerning peyziwat nahiyisidiki bir ayal, bu nahiyidinmu nurghun yashlarning ichkiri ölkilerge ishlemchilikke terbiyilinip élip méngiliwatqanliqini bildürdi, uning éytishiche, da'iriler asasen 13 yashtin yuqiri 30 yashtin töwen yashtiki Uyghur ishsiz yashlarni asas qiliwatqan bolup, hökümet ularning bikar qélip ish chiqirip qoyushining aldini élish üchün ularni xitay ölkilirige ishqa orunlashturuwatqan iken.

Xitay hökümitining her yili namrat yézilardiki Uyghur yashlirini teshkillik halda xitay ölkilirige ishlemchilikke yötkesh siyasiti chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we xelq'ara kishilik hoquq organlirining diqqet qilishi we tenqidige uchrap kelmekte. Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi séyit tümtürk ependi: "Xitaylarni Uyghur éligha yötkep kélip, Uyghurlarni bolsa yat xitaygha yötkeshning özidin, buning xitayning assimilyatsiye siyasitining bir parchisi ikenlikini körüwalghili bolidu, emma-5 iyul ürümchi weqeliri xitayning bu meqsitining emelge ashmaydighanliqini ispatlap tursimu, xitayning shunche zor qarshiliq we naraziliqlargha qarimay, xataliqliridin sawaq almay, bu siyasitini téximu kücheytip dawamlashturushi peqet xitaylar bilen Uyghurlar otturisidiki milliy ziddiyetni kücheytidu xalas" dédi.

Amérikidiki dangliq xitay öktichilerdin chén pokung bolsa, "Yézilardiki ishsiz Uyghur yashlirini shunche köp küch ajritip mexsus siyaset we riqabetlerge qarimay xitay ölkilirige ishqa orunlashturushni dawamlashturushi, xitay hökümitining uzaq mezgillik istratégiyilik pilani ikenlikini ashkarilap turmaqta. Milyonlighan xitay köchmen Uyghur élida ishlesh we yashash shara'itigha érishiwatqan bir weziyet astida, Uyghurlarmu öz yurtida jan baqalishi kérek,emma ular siyaset boyiche Uyghurlarni til, medeniyet her jehettin perqliq bolghan pilanliq yötkesh xitay hökümitining Uyghurlarni assimilyatsiye qilishni meqset qilghan uzun mezgillik istratégiyilik pilani"dep qaraydighanliqini bildürdi we "Xitay hökümitining Uyghurlarni iqtisad, medeniy, qanuniy, kishilik hoquq her jehettin depsende qiliwatqan bu xil milliy kemsitish zorawan xata siyasitini dawamlashturushi,xelqning hökümetke bolghan naraziliqining, milliy ixtilaplarning dawamlishishigha, téximu zor weqelerning meydan'gha kélishige seweb bolidu" dep körsetti.

Uyghur élidin éshincha emgek küchi yötkesh mesilisi chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we shundaqla xelq'ara kishilik hoquq organlirining diqqitini qozghap kéliwatqan bir mesile.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet