Русийә уйғур районини су билән тәминләш пиланиниң вақитлиқ тохтитилғанлиқини елан қилди

Мухбиримиз әркин
2016-05-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Чира наһийәсиниң әтрапидики улуғ ата су амбири. 2014-яз, хотән.
Чира наһийәсиниң әтрапидики улуғ ата су амбири. 2014-яз, хотән.
RFA

Русийә федератсийәсиниң алтай җумһурийитидин қанал арқилиқ уйғур райониға су йөткәш тәклипини русийә тәрәп бәргән. Русийә йеза игилик министири александир тухачеф бу йил 2‏-май күни ейҗиңни зиярәт қилип, хитай йеза игилик министири хән чаңфу билән көрүшкәндә бу тәклипни оттуриға қойған.

Тухачефниң пилани алтай җумһурийитидин қазақистан арқилиқ бир қанал қезип, уни уйғур аптоном райониниң алтай вилайитигә тутуштуруштур. Тухачеф, хитайни йилиға 70 милйон купметир су билән тәминләйдиғанлиқини, кейинрәк буни бир милярд купметирға йәткүзүшкә болидиғанлиқини билдүргән.

Тухачеф 3‏-май күни русийә ахбарат васитилиригә бәргән учурида, «биз русйәниң алтай районидин қазақистан арқилиқ хитайниң қурғақ райони - шинҗаң уйғур аптоном районини татлиқ су билән тәминләш пиланини әмәлгә ашурушқа тәйяр. Биз йеқинда кәлгүсидә қазақистанлиқ мәсләкдашлиримиз билән көрүшүп, бу мәсилини музакирә қилимиз» дегән. Тухачеф, бу пиланни екологийәгә һечқандақ бузғунчилиқ қилмай әмәлгә ашуруш мумкинликини тәкитлигән иди.

Әмма тухачефниң пилани рус, уйғур мутәхәссислиридә вә паалийәтчилиридә охшимиған инкасларни қозғиди. Қазақистанлиқ иқтисади җуғрапийә пәнлири мутәхәссиси, профессор шәрипҗан надирофниң қаришичә, мәзкур пиланниң әмәлгә ешиш мумкинчилиқи йоқ.

Шәрипҗан надироф мундақ деди: «мән мушу шәрқий қазақистан барғу, шу йәрдә узун ишлигән десиртатсийә язимән, дәп. Шу районда көп болдум мән. Мениң көз қаришимчә, у мумкин әмәс. Биринчи, муну релиф, дәймизғу, маву алтай тағлиридин ундақ өстәң қезиш мумкин әмәс. Бирақ туруба йоли дәймиз, еһтимал туруба йолидин йөткәмдикин, әмма у интайин қиммәт тохтап кетиду.

Һазир у русийәниң қолидин келәмду -кәлмәмду, билмәймән. Алтай җумһурийитин шинҗаң тәрәп егиз, бу тәрәп пәс. У су қандақ уяққа маңиду. Шуңа мән муну географик түзлүк нуқтисидин буни чүшүнәлмәйватимән.»

Бу қурулушқа қазақистан һөкүмити рухсәт қиламду-қилмамду, бу йәнә бир мәсилә. Профессор шәрипҗан надирофниң қаришичә, бу қурулушқа қазақистан һөкүмитиниң рухсәт қилиши натайин. У, хитайниң ертиш дәрясини боғуп ясиған «қарамай өстиңи» қазақистанға қаттиқ тәсир көрсәткәнликини билдүрди.

Шәрипҗан надироф: «һазир муну хитайниң уйғур районида көктал дегән рәңлик металлургийә завутлири, канлири бар. Уларға су йәтмәйду. Биз қараертиш, дәймиз униңдин хитайла көп су еливатиду. Муну ертиш-қарамай дегән бир өстәң бар, ясалғиниға 10 йилчә болди.

Һазир ертиш дәряси 4 күп киломтер азийип кәткән болса керәк. Бизгә 8 күп километир маңидиғу! һазир йеримини еливалди. Һазир у ялғуз биз қазақистан территорийәсигә тәсир қилмайду, русийәгә тәсир қиливатиду. Омский дәйдиған шәһәрләр бар. Әшәдә су азийип, қомуш вә һәртүрлүк кумутилар бесип, екологийәлик муһит әһвали наһайити зиддийәтлик болуватиду. Қазақистан мениңчә униңға қошулмайду» деди.

Бәзи русийәлик мутәхәссисләрниң қаришичә, бу пилан дунядики әң узун дәряларниң бири -об дәрясиға бузғунчилиқ қилидикән. «Себирийә вақти гезити»ниң хәвиридә, русийә пәнләр академийисиниң әзаси, иқтисадшунас вектор данилоф-данилян: «һечқандақ конкрет детални ойлашмай туруп, хитайни татлиқ су билән тәминләштәк бундақ зор пиланни елан қилиш һамақәтлик» дегән.

Униң көрситишичә, суниң еқинини башқа тәрәпкә бураш яхшии иш әмәс. Әң муһими суни тиҗәшлик ишлитиштур. У, «себирийә вақит гезити»гә тәкитләп: «тарихий тәҗрибиләр шуни көрситип туриду, суниң еқинини башқа тәрәпкә башлаш яхши пикир әмәс. Әш муһими суни яхши сақлаш, техникини үстүрүп, суни тиҗәшлик иишлитиштур» дегән.

Әмма д у қ баш катипи нурмәмәт мусабайниң қаришичә, мәзкур пилан хитайниң уйғур районида шәһәрлишишни кеңәйтип, хитай көчмәнлирини олтурақлаштурушиға, уйғур вә башқа йәрлик мәдәнийәт, турмуш усуллириниң ялғузлишишиға йол ачиду.

Д у қ баш катипи нурмәмәт мусабай: «хитай узун муддәтлик пилан бойичә бизниң шәрқий түркистанға нурғун көчмән йөткәшни пилан қилип кәлгән. Лекин шәрқий түркистанниң екологийәлик муһитидә су йитишмигәнликтин буни ундақ кәң елип баралмиған. Һазирқи бу русийә билән болған келишим, униңдин сирт өзиниң бурунқи һелиқи хуаңхе дәрясидин су яки деңиздин су әкелип, турпан ойманлиқини көлгә айландуруш,дегән истратегийәси бар иди. Русийәдин әкелидиған су қиммәт чүшиду хитайға. Әмма хитай хитай нопусини әкивелиш үчүн бу бәдәлни төләватиду. Мәқсити у йәрдики узун муддәтлик бихәтәрликигә капаләтлик қилиш»деди.

Нурмәмәт мусабай йәнә, хитайниң районда йолға қоюватқан кәң көләмлик шәһәрләштүрүш пилани уйғурларда зор көләмлик ишсизлиқ вә ақма нопус пәйда қилидиғанлиқини билдүрди.

Нурмәмәт мусабай: «хитайниң райондики шәһәрләштүрүш пиланиниң хитайға мәнпәәти көп. Чүнки, у нурғун көчмән йөткивалиду. Шәрқий түркистанни хатирҗәм ишғал қилиш үчүн нопус гарантиға игә болиду. Әмма уйғурларға апәт елип келиду. Биринчи, шәһәрләштүргәндә һазирқи шәрқий түркистанда бар шәһәрләрниң әтрапидики уйғурниң қолидики йәр шәһәргә қошулуп кетиш баһанисидә елинип кетиду. Пулға зорлап, қанунға зорлап яки мәҗбурий елип, кәң көләмлик ишсизлиқ вә турақсиз көчмә нопус пәйда қилиду.»

Нурмәмәт мусабайниң көрситишичә, уйғур райониниң су мәсилисини һәл қилиш чариси көчмәнләрни контрол қилип, шәһәр вә санаәт көлимини контрол қилиштур.

Лекин алтай су қурулуши пилани елан қилинип, русийәдә күчлүк сәлбий инкас қозғилиши, русийә йеза игилик министири тухачефни йенивелишқа мәҗбур қилди. У, өткән һәптидики баянатида мәзкур пиланниң вақитлиқ тохтитилғанлиқини билдүргән.

Тухачеф, «мәзкур қурулушни йеқин кәлгүсидә йолға қоюш пиланимиз йоқ» дегән. Униң көрситишичә, мәзкур пиланниң русийә мәнпәәтигә вә муһитиға көрситидиған тәсири толуқ тәкшүрүлгәндин кейин, андин йолға қоюш мәсилисини ойлишидикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт