Америка кеңәш палатаси уйғур "ирқий қирғинчилиқи" ни етирап қилишни өз ичигә алған "хитай риқабәт қануни" ни мақуллиди

Мухбиримиз әркин
2021-06-10
Share
Америка кеңәш палатаси уйғур Америка кеңәш палата әзаси чак шумер әпәнди ташқи ишлар министирлиқидики йиғинда сөзлимәктә. 2021-Йили 11-май, вашингтон.
REUTERS

Америка кеңәш палатаси 8-июн күни беләт ташлап, америка билән хитайниң 40 йиллиқ һәмкарлиқ тарихидики һалқилиқ бурулуш нуқтиси болған бир қанун лайиһәсини 32 авазға қарши 68 аваз билән мақуллиған.

"бүркүт қануни" яки "хитай риқабәт қануни" дәпму аталған, американиң хитай билән болған риқабәттики иқтисадий, гео-сияси риқәбәт күчини күчәйтишни мәқсәд қилған бу қанун лайиһәси уйғурлар нуқтисидинму зор вәқәдур.

Тәхминән 250 милярд долларлиқ селинмини өз ичигә алған бу лайиһә вашингитон билән бейҗиң оттурисидики мурәккәп вә күнсери кәскинлишиватқан мунасивәтниң һәммә тәрипигә четилған.

Бо хитайниң уйғурларға қаратқан сияситини "ирқий қирғинчилиқ" дәп аташ, мәҗбурий әмгәкни чәкләш, һөкүмәтниң бу райондики "ирқий қирғинчилиқ" вә кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қатнашқан, тор һуҗуми вә американиң әқлий мүлүк һоқуқини оғрилиған хитай әмәлдарлириға қарита йеңи җазалаш тәдбирлирини йүргүзишигә һоқуқ берш қатарлиқ маддиларни өз ичигә ‍алидикән.

Кеңәш палата әзаси чак шумер 8-‍июн күни, йәни мәзкур қанун лайиһәси авазға қоюлушниң ‍алдида сөзгә чиқип, әгәр америка һечқандач иш қилмиса, униң дунядики һөкүмранлиқ орниниң ахирлишидиғанлиқини билдүргән.

Чак шумер мундақ дегән: "дуня 2-дуня урушидин буянқи һәрқандақ бир вақитқа қариғанда һазир риқабәт техиму кәскинләшти. Әгәр биз һечқандақ иш қилмисақ, бизниң дәриҗидин ташқири һөкүмран күч болуш күнлиримиз ахирлишиши мүмкин." чак шумер йәнә "бу қанун лайиһәси американиң 21-әсирдики рәһбәрлик ролиниң бир бурулуш нуқтиси болуп қелиши мүмкинлики" ни билдүрүп: "шу сәвәблик бу қанун лайиһәси америка кеңәш палатасиниң йеқинқи тарихтики икки партийәниң әң муһим мувәппәқийәтлириниң бири болуп қалиду" дегән.

Бу қанун лайиһәси кеңәш палатасидики демократларниң толуқ қоллиши, бир қисим җумһурийәтчиләрниң қарши турушиға учриған, бирақ йәнә бир қисим җумһурийәтчиләрниң қоллишиға еришкән иди. Тед юң мәзкур қанун лайиһәсини қоллиған җумһурийәтчи кеңәш палата әзалириниң бири.

У бу қанун лайиһәсиниң һәқиқәтәнму хитай компартийәсиниң тәһдитигә қаритилғанлиқини тәкитләп: "хитай компартийәси бизниң аримиздики бөлүнүшләрдин, дунядики хатирҗәмсизликләрдин пайдилинишқа ‍урунуп кәлди. Улар йәнә ‍өзиниң күчи вә и‍қтидариниң давамлиқ күчийишигә капаләтлик қилишқа күчәп, америка вә униң ‍ттипақдашлири билән дуняви риқабәткә нуқтиланмақта. Шуңа, биз америкалиқ болуш сүпитидә бундақ вақитта даим қилип кәлгән ишларни қилишимиз, ‍өз-ара иттипақлишип, буни ‍өзимизни техиму яхшилашниң пурсити, дәп билишимиз керәк," дегән.

Американиң сабиқ президенти трамп вә һазирқи байден һөкүмитиниң һәр иккилиси хитайниң уйғурларға тутқан муамилисини "ирқий қирғинчилиқ" дәп тонуған болсиму, бирақ бу қетим "ирқий қирғинчилиқ" қанун лайиһәсигә киргүзүлгән. Бу мәзкур аталғуниң тунҗи қетим америка қанун лайиһәсидә тилға елинишидур. Бу қанун лайиһәси хитайниң "ирқий қирғинчилиқи" ни тохтитиш үчүн американиң техиму кәскин тәдбирләрни елиши тәләп қилиниватқан мәзгилдә мақулланди.

Америка хәлқара диний әркинлик комитети әнә шундақ органларниң бири. Бу органниң комиссари нури түркәл зияритимизни қобул қилип, бу қанун лайиһәсиниң хитай һакимийитиниң тәһдит ‍икәнлики, униңға қарши позитсийә тутушниң зөрүрлики, бу қанун лайиһәсиниң уйғурларға зич мунасивәтлик вә кәң даирилик қанун икәнликини билдүрди.

Нури түркәл мундақ деди: "һазирға қәдәр америкада мушундақ көп мәзмунни өз ичигә алған, хитайға биваситә қаритилған бирдин-бир қанун мушу, дәп қариилиду. Әмди буниң ичидә уйғур хәлқигә мунасивәтлик бивастә тәсир көрситидиған нурғун маддилар бар. Әң муһим нуқта шуки, бу хитай һакимийитиниң тәһдит икәнлики, буниңға қарши позитсийә тутушниң зөрүрликини мадда-маддилар билән оттуриға қойған бир қанун лайиһәсидур."

Нури түркәлниң ейтишичә, бу қанун америка билән хитайниң 40 йиллиқ һәмкарлиқ мунасивитиниң риқабәткә қарап меңиватқанлиқини ипадиләйдикән. У хитайниң американиң инсаний һөрлүк вә әркинлик қиммәт қариши, хәлқара қаидә-қанун вә американиң хәлқиара йетәкчилик орниға ашкара хирис қиливатқанлилиқи, америка билән хитайниң һәмкарлиқ саһәси барғансери тарийиватқанлиқини билдүрди.

Нури түркәл мундақ деди: "бу һәмкарлиқ мәсилисиму суға чилишиватқандәк қилиду. ‍Өткәндә станфурд университетидә курт кәмбелниң дегән сөзигә қарайдиған болсақ, байден һөкүмитиму бу хитайлар билән һәмкарлишиш мәсилисиниң реаллиққа уйғун кәлмәйдиған мәсилә икәнликини һес қилғанлиқини көриватимиз. Әмди нәқ дегән сөзи, хитай билән һәмкәрлишиш, иш бирлики елип бериш дәври түгәшкә башлиғандәк көрүниватиду, дигән бу мәйданини очуқ ейтти."

Бу қанун лайиһәси йәнә америка әмәлдарлириниң 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабисиға қатнишишини чәклигән, шундақла хитай компартийәсиниң "һазир йүз бериқатқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә хатимә бериши", җүмлидин уйғур "ирқий қирғинчилиқи" ни тохтитишини тәләп қилған. Бирақ америка тәнтәрбийәчилириниң қатнишишини чәклимигән.

Америка авам палатасиниң рәиси нәнси пелуси ханим өткән пәйшәнбә күни 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини дипломатик байқут қилишни қоллайдиғанлиқини билдүргән. У "америка дөләт мәҗлси бизниң нәччә он йилдин бери икки партийә вә икки палатаниң хитай һөкүмитини җавапкарлиққа тартиш вәдисини сақлап кәлди вә вәдисини давамлаштуриду," дегән.

Бу қанун лайиһәсиниң рәсми қанунға айлиниши ‍үчүн америка авам палатасиниңму буниңға охшаш бир қанун лайиһәси мақуллиши шундақла униңға президент байденниң ‍мза қоюши керәк. Бирләшмә агентлиқиниң билдүришичә, бу қанун лайиһәси президент җов байденниң алдиға кәлсә, униңға имза қоюши ениқ ‍икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт