Proféssor shan robérts: Uyghur irqiy qirghinchiliqi xelq'ara jem'iyet hel qilishqa tégishlik intayin éghir bir mesile

Muxbirimiz shehrizad
2022.11.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Proféssor shan robérts: Uyghur irqiy qirghinchiliqi xelq'ara jem'iyet hel qilishqa tégishlik intayin éghir bir mesile Amérika Uyghur birleshmisining orunlashturulushida ötküzülgen sherqiy türkistan jumhuriyet künini xatirilesh pa'aliyitide amérika jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robérts(Sean R. Roberts) Ependi söz qilmaqta. 2022-Yili 12-noyabir.
Photo: RFA

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki qirghinchiliqi künsayin éship méngiwatqan bügünki künlerde xitay jinayetlirining birleshken döletler teshkilatida muzakire qilish imkaniyitiningmu tosulup qélishtek bu hadisiler muhajirettiki Uyghurlarni téximu endishige salmaqta. Biz bu munasiwet bilen Uyghurshunas alim shan robértsni (Sean R. Roberts) Ziyaret qilduq. Jorji washin'gton uniwérsitéti élliyot xelq'ara munasiwetler institutining xelq'ara tereqqiyatlar programmisining diréktori, proféssori shan robérts ependi Uyghurlar mesilisi heqqide amérikada deslepki tetqiqatlar élip barghan antropolog we amérikada Uyghurlarni chüshinish we bilishte hesse qoshqan alim bolup tonulup kelgen. Uning “Uyghurlargha qarshi urush” namliq esiri köpligen oqurmenlerning alqishigha érishken. Töwende muxbirimiz shehrizadning proféssor shan robérts bilen élip barghan mexsus ziyariti diqqitinglarda bolidu.

Shehrizad: radiyo ziyaritimizni qobul qilghiningizgha köp rehmet. Uyghur irqiy qirghinchiliqi dunyagha tonulghinigha we dawamliship kéliwatqinigha 6 yil boldi. Sizningche xelq'ara jem'iyet hélihem dawamlishiwatqan Uyghur irqiy qirghinchiliqining aldini élish üchün néme ishlarni qilishi lazim?

Shan robérts: epsus men xelq'ara jem'iyetke Uyghur irqiy qirghinchiliqining aldini élish üchün néme qilishi kéreklikini dep bérelmeymen. Méningche bu, xelq'ara jem'iyet hel qilishqa tégishlik intayin éghir bir mesile. Chünki Uyghurlar tartiwatqan azab-oqubettin bashqa bu qilmish bashqa döletlerge ular yaqturmaydighan yaki özliri üchün tehdit dep qarilidighan kishilerge mushuninggha oxshash ishlarni qilishta bek xeterlik bir ülge tiklep béridu.

Shehrizad: aldinqi ayda, birleshken döletler teshkilati (b d t) kishilik hoquq kéngishi xitayning Uyghur rayonidiki éghir kishilik hoquq depsendichilikini muzakirige qoyush teklip layihesini ret qildi. Amérika mezkur teklip layihesi'ini kéyinki birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishide qayta otturigha qoyush üchün néme qilalaydu?

Shan robérts: amérika mezkur teklip layihesini dawamliq otturigha qoyushi kérek dep oylaymen. Méningche, b d t kishilik hoquq kéngishining bu mesilini muzakire qilmasliqi bir wehshiylik. Bu, kishilerde b d t kishilik hoquq kéngishining resmiy hoquqi bar-yoqluqi toghrisida nurghun so'allarni peyda qilidu. Shundaqla, bu b d t ning qanuni ornigha nisbeten nahayiti yaman tesir peyda qilidu.

Shehrizad: hindonéziye, qazaqistan we özbékistan qatarliq musulman döletlirining hemmisi b d t kishilik hoquq kéngishide Uyghurlar mesilisini muzakire qilish teklip layihesige qarshi bélet tashlash arqiliq xitay terepte turdi. Uyghur teshkilatliri we Uyghur pa'aliyetchiliri b d t gha eza bu döletlerning qarshi pikirni özgertish we xitayda dawam qiliwatqan Uyghur qirghinchiliqini muzakire qilish üchün néme qilishi kérek?

Shan robérts: bu nahayiti yaxshi so'al boldi. Méningche, bu üch hökümetke ichkirilep kirish üchün tirishish muhim. Chünki ularning hemmisi Uyghurlargha néme ish boluwatqanliqini bilidighan döletler. Men yéqinda özbékistanda bolghanidim we bu toghriliq kishiler bilen paranglashqinimda ular “Hemmimiz néme ish boluwatqanliqini bilimiz” dédi. Éniqki ular xitay hökümitining bésimigha uchrighan. Emma méningche yuqirida dep ötken hökümetler Uyghurlar mesiliside xitayni jawabkarliqqa tartishta melum derijide achquchluq rol oynaydu. Shunga qazaqistan, hindonéziye we özbékistan qatarliq döletlerde alaqe ornitish nahayiti muhim.

Shehrizad: Uyghur teshkilatliri, mesilen, dunya Uyghur qurultiyi, Uyghur kishilik hoquq qurulushi we amérika Uyghur birleshmisidin némilerni kütisiz? ular xitayning Uyghur qirghinchiliqini toxtishishi üchün néme qilalaydu?

Shan robérts: ular néme qilalaydu? méningche ular qiliwatqan ishni dawamlashturushi kérek. Epsuslinarliqi shuki, bilginingizdek bu nahayiti qiyin bir ish. Démekchimenki, körüwatqiningzdek hetta amérikadek bir küchlük hökümetmu bu mesilini ilgiri sürüshke tirishiwatidu, shundaq turupmu bu weziyet özgergini yoq. Shunga Uyghur teshkilatliridin herqandaq birini eyibligili bolmaydu, ular hemmisi japaliq ishlewatidu. Méningche ular peqet özining tesir körsiteleydighanliqigha dawamliq ishinishi kérek, chünki ular alliburun dunya jama'et pikirige zor tesir körsetti, shunga buni dawamlashturush lazim.

Shehrizad: sizge köp rehmet.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.