Уйғурларниң ислам етиқади вә хитайниң «идийә азадлиқи» күрәшлири (1)

Мухбиримиз әзиз
2020-01-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайниң уйғур елида дин суслаштуруш үчүн елип барған тәшвиқатлириниң бири.
Хитайниң уйғур елида дин суслаштуруш үчүн елип барған тәшвиқатлириниң бири.
Social Media

Уйғур дияридики сиясий бастурушниң көләм җәһәттә барғансери кеңийиши ташқи дунядики кишиләрниң бу мәсилигә болған диққитини техиму җәлп қиливатқанлиқи мәлум.

Йеқинда әнглийәдики оксфорд университетиға қарашлиқ ислам тәтқиқати мәркизи уюштурған бу һәқтики тор муһакимиси буниң бир түрлүк инкасидур.

Буниңда ислам дунясидики өзгиришләр, болупму нөвәттә уйғурлар диярида барғансери юқири пәллигә чиқиватқан «әсәбийлик вә террорлуққа қарши туруш» намидики һәрикәттә уйғурларниң иҗтимаий турмушидики ислам дини билән чәмбәрчас юғурулуп кәткән барлиқ адәтләрниң әмдиликтә «террорлуқ» ниң ипадилири болуп қалғанлиқи, буниң болса һазир давам қиливатқан уйғурларниң миллий кимликини йоқитиш һәрикитигә зор бир баһанә болуп бәргәнлики әнглийәдики нюкастл университетиниң профессори, докур җоанний симисниң қәлимидә тәпсилий шәрһләнди.

Докур җоанний алди билән хитай һөкүмити башқурушидики «тәңритағ тори» да 2018-йили 9-өктәбирдә елан қилинған «йеңи дәврдики идийә азадлиқиниң зор долқуни» сәрләвһилик мақалидила хитай һөкүмитиниң һазир юғури пәллигә чиқиватқан «уйғурларниң идийәви системисини өзгәртиш» һәрикити тоғрисида ениқ мәлумат бәргәнликини әскәртиду. Шундақла бу мақалида «идийәви азадлиқ» ниң дәсләпки утуқлиридин башлап һазирқи «әң чоң ғәлибиси» гә қәдәр болған арилиқта «оттура әсиргә хас диний әсәбий идийәләрниң асаритидин халас болуш» ниң ишқа ашқанлиқи, буниңдин кейин «үч хил күчләр» вә чәтәл әксийәтчилириниң гумаштилирини «икки йүзлимичи» унсурлар билән бирликтә «тарихниң әбәдий қәбристанлиқиға дәпнә қиливетиш» һәққидики чуқанлириниң оттуриға қоюлғанлиқини алаһидә баян қилиду.

Биз униң билән болған сөһбәт җәрянида хитай һөкүмитиниң немә үчүн мушу хилдики «идийә азадлиқи» мәсилисигә алаһидә әһмийәт бериши һәққидә сориғинимизда докур җоанний буниң әмәлийәттә башқа амиллар билән бағлинишлиқ болған бир мәсилә икәнликини билдүрди.

«Алди билән қарайдиған болсақ хитай дөлити чен чүәнгони шинҗаңға йөткәшни бихәтәр иҗтимаий муһит бәрпа қилиш тиришчанлиқи, дәп шәрһиләватқанлиқини байқаймиз. Чүнки улар 2012-йилидин 2015-йилиғичә болған мәзгилдә шинҗаңда көрүлгән бир қатар зорлуқ һәрикәтлириниң характерини ‹алдин пиланланған, дөләтни ағдуруш ғәризидики уйғурларниң террорлуқ һәрикити' дәп бекитти, шундақла буниң түп сәвәби ислам әсәбийлики икәнликини тәкитләп келиватиду. Әмәлийәттә болса ашу қаршилиқ һәрикәтлири һечқанчә зор көләм алалмиған, шундақла йәрлик уйғурларниң диний етиқадиға қарита дәсләпки қәдәмдә оттуриға чиқишқа башлиған чәкләш тәдбирлиригә, мәсилән, сақал-бурутни чәкләш, һиҗабни мәни қилип аялларниң йүзлирини мәҗбурий ечиветиш, аялларниң көңләклирини қисқартишқа мәҗбурлаш дегәндәк чарә-тәдбирләргә қарши наразилиқниң зорлуқ шәкилдики ипадилиниши иди. Чүнки бу хилдики тәдбирләр ‹әр кишиниң аялини қоғдаш мәҗбурийити бар' дәп қарайдиған уйғур әрлириниң ғуруриға тегидиған ишлар иди. Йәнә бир яқтин қарайдиған болсақ көп қисим сиясий анализчилар шуниңға қошулидуки, хитай һөкүмити иҗра қиливатқан ‹бир бәлвағ бир йол қурулуши' хитай дөлити үчүн ачқучлуқ ишлардин болуп, буниң оңушлуқ давам қилиши үчүн муқимлиқ вәзийити бәкму муһим. Хитай һөкүмити мушуларни нәзәрдә тутуп, шинҗаңда оттуриға чиқиш мумкинчилики болған барлиқ сиясий қаршилиқларни бих һалитидила йоқ қиливетишни көзлигән гәп.»

Докур җоаннийниң қаришичә, уйғур диярида кеңийиватқан «идийә азадлиқи» һәрикити маһийәттә мав зедоң дәвридә әвҗигә чиққан «идийә азадлиқи» һәрикити билән маһийәтлик пәрққә игә икән. Чүнки уйғур дияридики «қайта тәрбийәләш» һәрикитини әмәлийәттә «юқиридин төвәнгә қарап иҗра болуватқан, йәнә келип системилиқ лайиһиләнгән һәмдә мәхсус уйғурларға қаритилған партийә қурулуши һәрикити» дәп чүшиниш мумкин икән. Бу һәрикәтниң мәқсити түркий тиллиқ хәлқләрни «иҗтимаий нуқтидин қайта қуруп чиқиш» болғанлиқи үчүн буниңдики назарәт вә зулумларға хитай дөлити биваситә һәмдәм болмақта икән. Буниңдики әслий мәқсәтму шу сәвәбтин уйғурларниң идеологийәсини өзгәртишни нишан қилмақта икән.

«Хитай һөкүмити тутқунларни хитайчә өгинишкә вә сөзләшкә мәҗбурлаш, ислам етиқадидин вазкечип, хитайчә хаһишта йезилған йәрлик тарихни етирап қилиш, һәр күни өзлириниң хитай компартийәсигә болған садақитини ипадиләп туруш дегәнләргә мәҗбурлаш арқилиқ уйғурларни уларниң әслидики кимлик чүшәнчисидин халас қилғили, шуниң билән биргә мушу усул арқилиқ уларни хитай дөлитигә садақәтмән пуқралардин қилип өзгәрткили болиду, дәп ойлайду. Әмма мениң билишимчә һазир у җайда немә болуватиду десиңиз, дәл хитай һөкүмити ‹уйғурлардики диний әсәбийликкә мунасивәтлик кесәлликләрни давалаш' һәққидә сөз қиливатқанда уларниң көзләватқини сиясий җәһәттики қаршилиқниң яки сиясий өктичиликниң һәрқандақ мумкинчиликини йоқ қиливетиш болмақта. Хитай һөкүмити һазирғичә 2013-йилидики тйәнәнменға машина билән бөсүп кириш вәқәси вә 2014-йилидики кунмиң пойиз истансисидики пичақлиқ һуҗум вәқәлирини ‹дуняви миқясқа йүзлиниватқан ислам террорлуқ һәрикәтлириниң бир қисми' дәп тәшвиқ қилип келиватиду. Шу арқилиқ уйғурларниң җиһадчилиқ идеологийәси билән ‹юқумланғанлиқи'ни дәлиллимәкчи болуватиду.»

Хитай һөкүмити «идийә азадлиқи» һәққидә көп давраңларни қилған болсиму әмәлийәттә уларниң қиливатқанлири сөзлигәнлиридин җиқ һалқип кәткән. Болупму уйғурларниң лагерларға қамилишида шундақ болған. Чүнки хитай һөкүмити «әсәбийлик, террорлуқ вә бөлгүнчилик» идийәси бар кишиләрниң нишан болидиғанлиқини тәкитләп кәлгән болсиму һазир уйғурларниң 10-20 пирсәнти аллиқачан бу «нишан» ниң даирисигә мәнсуп қилип қоюлған. Әмма бу кишиләрниң мутләқ көп қисми әмәлийәттә буниңға йеқинму кәлмәйдиған тәқвалиқ, ислам динидин хәвәрдар болуш, чәтәлгә чиқиш, хитайчә билмәслик дегәндәк әйибләр билән лагерға қамалған. Әмдиликтә бу кишиләрниң лагерлардин чиқалмайватқанлиқи һәмдә бундин кейинки тәқдири һәққидә түрлүк тәхминләрниң мәлум болуватқанлиқи тоғрисида сөз болғанда докур җоанни буниңда қисмән болсиму үмидләрниң барлиқини тәкитлиди.

«Хитай һөкүмити илгири һәқиқәтәнму зор көләмлик қирғинчилиқни пилан қилған болса әмдиликтә буниң мумкинчиликини йоқниң орнида десәкму болиду. Шәхсән мәнму шундақ болушини үмид қилимән. Чүнки лагерлар мәсилиси хәлқараға мәлум болғандин буян дуняниң буниңға болған диққәт-нәзири барғансери күчәйди. Йәнә келип мухбирлар, тәтқиқатчилар, мутәхәссисләр илгири-кейин болуп ахбаратчилиқ, кишилик һоқуқ вә илмий тәтқиқат нуқтилиридин бу һәқтә көплигән мәлуматларни оттуриға чиқарди. Бу язмиларниң һәммиси дегүдәк хәлқараниң һазир шинҗаңда немиләр болуватқанлиқиға көзини тикип туруватқанлиқидин бешарәт бәрмәктә. Демәкчимәнки, хитай һазир дунядики милйонлиған көзләрниң өзлиригә қадилип туруватқанлиқидин толуқ хәвәрдар. Бундақ әһвалда хитай һөкүмити зор көләмлик қирғинчилиқни оттуриға чиқармаслиқи мумкин. Мән шундақ болушини бәкму үмид қилимән. Әмма бундақ әһвалда хитай һөкүмити қилалайдиған иккинчи таллаш усули уйғурларниң миллий кимликини йоқитиветиштур. Әгәр бу нуқта әмәлгә ашса хитай һөкүмити үчүн уйғурларниң ‹сиясий җәһәттики садақәтсизлики'дин вайим йейиш һаҗәтсиз болиду. Чүнки хитай дөлитиниң нәзиридә уйғурларниң миллий кимлики уйғурларда хитай дөлитигә қарита сиясий садақәт бәрпа қилиштики әң чоң тосалғу.»

Нөвәттә бу хилдики лагерлар «сиясий җәһәттә өзгәртиш» ниң синақ мәйданлириға айлинип қеливатқанда буниңдики әң чоң нишан уйғурларниң мәниви дунясида йетәкчи орунда туруп кәлгән ислам дини вә униң билән бағлинишлиқ болған мәдәнийәт һадисилири болмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт